حالشان از حيث ناسخ و مخصّص و منسوخ بودن مختلف است :
چه آنكه گاه باشد كه خاصّ مخصّص عام بوده و زمانى ناسخ آن مىباشد چنانچه در پارهاى اوقات عام ناسخ و خاصّ منسوخ قرار مىگيرد .
شرح و توضيح
اگر خاصّ از حيث زمان با عام مقارن بوده يا بعد از آن و پيش از فرا رسيدن وقت عمل به عام وارد شود قطعا مخصّص و براى عام بيان محسوب مىشود مثل اينكه مولائى به بندهاش در روز پنجشنبه فرموده : اكرم العلماء فى يوم السّبت .
و سپس يا مقارن با القاء همين كلام يا بعد از آن و پيش از روز شنبه اظهار كند :
و لا تكرم الفسّاق منهم .
در اين مثال « لا تكرم الفسّاق منهم » بدون ترديد مخصّص و مبيّن براى « اكرم العلماء » مىباشد ، ولى اگر زمان ورود خاصّ بعد از فرا رسيدن وقت عمل به عام بود مثلا در همين مثال دليل « لا تكرم الفسّاق منهم » روز يكشنبه وارد شد بىشكّ بايد آن را ناسخ « اكرم العلماء » قرار داده نه مخصّصش زيرا اگر بخواهيم آن را مخصّص و بيان براى عام بدانيم مستلزم تأخير بيان از وقت حاجت و عمل بعام بوده و حال آنكه اين امر جايز نيست .
تبصره
آنچه گفته شد در جائى است كه عام در مقام بيان حكم واقعى باشد كه در چنين فرضى ورود خاصّ بعد از زمان عمل بعام كاشف است از ناسخ بودن خاصّ نسبت بعام چه آنكه اگر خاصّ در اين فرض مخصّص قرار داده شود خلف لازم مىآيد زيرا شأن مخصّص اينست كه كشف كند عام مطابق با اراده جدّى نبوده و مبيّن حكم واقعى نيست درحالىكه فرض نموديم
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 1927
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩٢٧