يكدفعه بايد طبيعت آب را در خارج چه در ضمن يك ليوان يا ليوانهاى متعدّد براى مولا بياورد نه آنكه براى سه بار مثلا و هر دفعه يك ليوان آب نزد مولا بياورد زيرا اين نحو از امتثال كه به صورت دفعات واقع مىشود از اقتضاى اطلاق صيغه خارج است و امّا وجه جواز امتثال بنحو اوّل كه براى يكدفعه آوردن آب صورت گرفته چه در ضمن يك ليوان بوده و چه به واسطه ليوانهاى آب متعدّد اينست كه آنچه بر عبد لازم است صرفا امتثال مىباشد و براى آن انحائى متصوّر بوده كه هريك از آنها كه در خارج تحقّق يابد مشروط به اينكه نهى و زجرى از آن وارد نشده باشد مجزى و مكفى است .
و بسى روشن است كه آوردن طبيعت در ضمن افراد براى دفعه اوّل خود نحوى از امتثال است همانطورىكه آوردنش در همان يكبار به واسطه تحقّقش در ضمن يك فرد نحو ديگر محسوب مىگردد و چون با هر دو نحوه امر ساقط مىگردد لاجرم چنين اتيانى جايز بلكه موجب برائت ذمّه مىشود .
ناگفته نماند كه امتثال مزبور از دو حال خارج نيست :
الف : آنكه موجب حصول غرض آمر مىگردد .
ب : اينطور نبوده بلكه غرض همچنان باقى مىماند .
در فرض اوّل قطعا اتيان مجزى بوده و مىتوان گفت علاوه بر اجزاء جائى براى امتثال بعدى وجود ندارد زيرا بحسب فرض غرض مولى حاصل شده و مقصود نهائى از امتثال نيز همين معنا است پس وجهى براى امتثال بعدى وجود ندارد بلكه براى عدمش دليل قائم است و آن اينست كه چنين امتثالى از مصاديق تحصيل حاصل مىباشد .
و در فرض دوّم كه امتثال حاصل ولى غرض ساقط نشده باشد نظير آنكه مولائى به بندهاش امر مىكند كه به منظور آشاميدن يا وضوء گرفتن آب بياورد و بنده نيز اطاعت كرده و آب را حاضر مىنمايد ولى به علّتى از علل مولى آب را نياشاميده يا صرف وضوء نمىكند حال جاى اين كلام هست كه عبد امتثال اوّل را تبديل بامتثال بعدى نموده و آبى گواراتر و بهتر از اوّل آورده يا
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 625
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٦٢٥