بيان جمع و كيفيّت آن
نحوه جمع و كيفيّت آن به اين است كه بگوئيم :
مقصود از اتّحاد و عينيّت اراده و طلب همان است كه قبلا بطور مكرّر گفتهايم يعنى قائلين به اتّحاد مىگويند :
اراده مفهومى با طلب مفهومى و طلب حقيقى با اراده حقيقى و اراده انشائى با طلب انشائى متّحد است .
و منظور قائلين به دوئيّت و تغاير بين طلب و اراده آنست كه :
طلب انشائى كه بطور شايع و زياد از اطلاق آن اراده مىگردد و لفظ طلب به آن انصراف دارد با اراده حقيقى كه آن نيز از اطلاق لفظ اراده بطور فراوان قصد شده و مورد انصراف اطلاق مىباشد تغاير دارد .
پس اگرچه قائلين باتّحاد طلب را مقيّد به حقيقى يا انشائى ننمودهاند چنانچه لفظ اراده را نيز بطور مطلق گفتهاند ولى در عين حال مقصودشان اتّحاد حقيقى هريك از اين دو با ديگرى يا انشائى آنها با هم است و در مقابل منظور معتقدين به تغاير آنست كه حقيقى هريك با انشائى ديگرى متغاير است و بدين كيفيّت نزاعشان را مىتوان لفظى و صورى تلقّى نمود .
تحرير و شرح
قوله : ثمّ انّه يمكن ممّا حقّقناه : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
قوله : بين الطّرفين : مقصود قائلين باتّحاد و معتقدين به تغاير مىباشد .
قوله : بان يكون المراد الخ : كلمه « بان يكون » بيان است براى صلح بين طرفين .
قوله : كما هو كثيرا ما يراد : ضمير « هو » به انشائى راجع است .
قوله : من اطلاق لفظه : يعنى لفظ طلب .
قوله : كما هو المراد غالبا منها : ضمير « هو » به حقيقى و ضمير در « منها »