ترجمه :
دفع شبهه
در السنه نحاة چنين مشهور شده كه فعل دلالت بر زمان دارد حتّى در تعريف آن اقتران به زمان را اخذ نمودهاند .
ولى اين اشتباه است زيرا ضرورى است كه امر و نهى بر زمان دلالت ندارند بلكه صرفا بر انشاء طلب فعل يا ترك دلالت دارند منتهى نفس انشاء در زمان حال واقع است چنانچه در اخبار به واسطه فعل ماضى يا مستقبل يا به غير اين دو حال بدين منوال مىباشد .
بلكه ممكنست پا فراختر گذاشته و بگوئيم غير امر و نهى از افعال ديگر نيز بر زمان دلالت ندارند مگر به واسطه اطلاق و اسناد آنها به زمانيّات و الّا اگر ذاتا خود برآن دلالت داشته باشند بايد در وقت اسناد آنها به غير زمانيّات همچون نفس زمان ملتزم به مجاز و تجريد شويم .
تحرير و شرح
حاصل فرموده مصنّف در اين مقام دفع و ازاله شبههاى است كه پيش آمده و شرح آن اينست :
مشهور در تعريف فعل اينست كه نحاة گفتهاند :
فعل كلمهاى است كه داراى معناى مستقلّ بوده و معنايش به يكى از سه زمان حال ، آينده ، ماضى نزديك باشد .
مؤلّف گويد :
مقصود از « زمان » مفهوم آن نبوده بلكه مراد حقيقت و مصداق آن مىباشد و از حال زمان تكلّم و از آينده زمان بعد از آن و از ماضى وقت پيش از آن منظور مىباشد .
و مرادشان از اينكه مىگويند : معناى فعل با يكى از سه زمان نزديك است اين مىباشد كه لفظ فعل بر زمان بطور دلالت تضمّن دلالت دارد و به عبارت روشنتر .