مىگوئيم :
الذى ضربته زيد ( كسى كه زدم او را عبارتست از « زيد » ) .
چنانچه ملاحظه مىشود « الذى » يعنى موصول را مبتداء قرار داده و « زيد » را مؤخّر نموده و مرفوعش كردهايم تا خبر براى « الذى » باشد و بين ايندو « ضربت » را صله براى « الذى » آورده و ضمير منصوبى كه متّصل به آنست و عائد « الذى » مىباشد را جاى زيد قرار داديم يعنى در جمله « ضربت زيدا » زيد مفعول براى « ضربت » است اكنون در جمله « الذى ضربته زيد » به جاى « زيد » مفعول « ضربت » را ضمير متّصل منصوبى قرار دادهايم ، بنابراين بعد از ايراد « الذى ضربته زيد » به خوبى مىتوان دريافت كه مأخذ و اصل آن چه جملهاى بوده و آن همانطورى كه توضيح داديم جمله « ضربت زيدا » مىباشد .
مصنّف گويد :
و خبر بده بواسطه اللّذين و الّذين و الّتى در حالى كه اين الفاظ را موافق آنچه در كلام ثابت است و مخبر عنه مىباشد مىآورى .
شارح گويد :
مقصود اينست كه گاهى بجاى « الذى » از جمع آن يعنى « الذين » و يا تثنيهاش كه « اللّذان » باشد استفاده مىشود و شخص امتحانكننده مثلا مىگويد :
اخبر عن الزّيد فى جملة ضربت زيدين .
در اين صورت آنچه قبلا گفتيم عينا بايد رعايت شود باضافه مراعات كردن تطابق بين ضميرى كه به موصول برمىگردد با موصول و نيز لازمست بين موصول و آنچه در معنا مخبر عنه است يعنى « زيد » از نظر تذكير و تأنيث و تثنيه و جمع موافقت باشد .
بنابراين اگر جملهاى چنين باشد :
بلّغت رسالة من الزيد الى العمروين ( رساندم نامهاى را از دو زيد به دو عمرو )
سپس گوينده اين عبارت را به شخصى بگويد :
اخبر عن الزيدد فى جمله « بلّغت رسالة الخ » .
آن شخص بايد بگويد :
اللّذان بلّغت منهما الى العمروين رسالة الزّيان ( آن دو نفرى كه از نزد ايشان نامهاى به دو عمرو رساندى عبارتند از دو زيد ) .
چنانچه ملاحظه مىكنيم « اللذان » به صيغه تثنيه مبتداء قرار گرفته و خبرش نيز
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1733
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٣٣