« لام » در « للعشره » به معناى « مع » است و حكم مذكور براى از سه تا ده يعنى با خود ده ثابت است و حاصل آنكه :
براى شمردن معدوداتى كه مذكّر هستند وقتى اعداد از سه تا ده را به كار مىبرند لازمست آنها را با تاء استعمال كنند .
قابل توجّه آنكه اين حكم براى خود ده نيز ثابت است و نبايد آن را از حكم مذكور خارج دانست لذا مىگوئيم :
جائنى ثلاثة ، اربعة ، خمسة ، ستّة ، سبعة ، ثمانية ، تسعة ، عشرة رجال .
چنانچه ملاحظه مىكنيم اعداد مؤنّث بوده و معدود آنها مذكّر مىباشد .
مصنّف گويد :
و در ضدّ آن ( معدود مؤنّث باشد ) عدد را از « تاء » مجرّد بياور .
شارح گويد :
يعنى اگر آحاد و معدودات مؤنّث بودند اعداد را از « تا » بايد مجرّد آورد لذا مىگوئيم : جائنى ثلاث ، اربع ، خمس ، ستّ ، سبع ، ثمان ، تسع ، عشر نسوة .
همانطورى كه مىبينيم اعداد مذكّر بوده و معدود آنها مؤنّث مىباشد .
تذكّر : ملاك و مناط تأنيث و تذكير در غير صفت لفظ بوده و در صفت بايد موصوف منوىّ را مذكّر يا مؤنّث آورد .
توضيح
يعنى اگر عدد صفت براى چيزى نباشد بايد به لفظ معدودش نگريست در صورت مؤنّث بودن عدد را مذكّر آورده و بفرض مذكّر بودن لازمست عدد را مؤنّث بياوريم مثلا مىگوئيم :
جائنى ثلاث طلحات و جائنى ثلاث رجال .
چنانچه مشاهده مىكنيم ، در دو مثال مذكور ( ثلاث ) و ( ثلاثة ) صفت براى موصوفى واقع نشدهاند بلكه فاعل براى « جائنى » هستند لذا چون در مثال اوّل لفظ معدود مؤنّث بوده عدد را مذكّر آورده و در مثال دوّم بخاطر اينكه لفظ معدود مذكّر است عدد را مؤنّث آوردهايم .
ولى در صورتى كه عدد صفت باشد براى موصوفى كه در نيّت است اگر موصوف منوى مذكّر بود عدد را مؤنّث آورده و در صورت مؤنّث بودنش لازمست عدد را مذكّر
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1747
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٤٧