نمىكند .
سؤال
اينكه گفته شد اسم تفضيل در مفعولبه عمل نمىكند كلام درستى نيست زيرا در قرآن شريف موردى را سراغ داريم كه « افعل » در مفعولبه عمل كرده و آن آيه شريفه ذيل مىباشد :
اللّه اعلم حيث يجعل رسالته ( خداوند بهتر مىداند كه رسالتش را در كجا قرار دهد ) .
در اين آيه شريفه « اعلم » در حيث عمل كرده و آن را مفعولبه قرار داده است .
امّا فرمودهء حقتعالى در آيهاى كه ذكر شد دو جواب از آن مىتوان داد :
الف : آنكه كلمه « حيث » مفعولبه است براى فعل مقدّر كه « اعلم » دلالت برآن دارد .
ب : آنكه كلمه « حيث » مفعولبه على الاتّساع مىباشد يعنى مفعولفيه بوده منتهى بمنزله مفعولبه محسوب مىشود .
و توضيح آن اينست كه « حيث » چون از ظروف متصرّفه مىباشد لاجرم هم مفعولفيه واقع شده و هم در محلّ غير مفعولفيه قرار مىگيرد اگرچه در حقيقت ظرف و مفعولفيه به حساب مىآيد پس بدين ترتيب اشكال بر طرف مىگردد .
ابو حيّان نحوى مىگويد :
قواعد نحو با اين جواب دوّم مساعد و سازگار نمىباشند چه آنكه ادباء تصريح كردهاند براينكه « حيث » غير متصرّف مىباشد و پر واضح است كه توسّع وجود ندارد مگر در ظروف متصرّفه همچون « يوم » كه اگرچه در حقيقت مفعولفيه است امّا بحسب ظاهر آن را بجاى غير مفعولفيه ميتوان قرار داد .
سپس ابو حيّان مىگويد :
ظاهرا مىبايد « حيث » را در آيه شريفه برظرفيّت مجازى باقى دانست و به « اعلم » معناى فعلى كه متعدّى به ظرف است را تضمين كرد و بدين ترتيب تقدير آيه : اللّه انفد علما حيث يجعل رسالته ، مىباشد ، يعنى :
هو نافذ العلم فى هذه المواضع ( خداوند متعال در مواضع رسالت نافذ العلم مىباشد ) .
پس « اعلم » در مفعولبه عمل نكرده تا نقض گفتار سابق شده باشد .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1359
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٣٥٩