در چند مورد جايز است كه در اضافه لفظيّه مضاف با الف و لام ذكر شود و اين موارد عبارتند از :
الف : آنكه مضاف اليه نيز با الف و لام ذكر شود مانند :
الجعد الشعر ( پيچيده موى ) .
شاهد در « الجعد » است كه صفت مشبهه بوده و بمعمولش كه « الشعر » باشد اضافه شده و همان طورى مىبينيم هردو با الف و لام مىباشند .
ب : آنكه مضاف اليه وصف با الف و لام خالى از « ال » بوده ولى به كلمهاى كه با الف و لام است اضافه شده باشد مانند :
زيد الضارب رأس الجانى ( زيد اين صفت دارد كه سر جنايتكار را مىزند ) .
در اين مثال كلمه « الضارب » با الف و لام بوده و مضاف اليهش يعنى « رأس » اگرچه الف و لام ندارد ولى بكلمهاى كه با الف و لام هست يعنى « الجانى » اضافه شده است .
ج : آنكه مضاف اليه وصف با الف و لام ضميرى باشد كه به الف و لامدار برگردد چنانچه مصنّف در كتاب تسهيل بجواز آن حكم نموده مانند :
مررت بالضارب الرجل و الشاتمه ( گذشتم به كسى كه زننده و فحشدهنده به آن مرد بود ) .
شاهد در « الشاتمه » است كه وصف الف و لامدار بوده و به ضمير اضافه شده و مرجع ضمير كلمه « الرجل » است كه با الف و لام مىباشد .
مبرّد نحوى از جواز آن منع نموده و اضافه وصف الف و لامدار به ضمير را مطلقا ممنوع قرار داده چه مرجع ضمير الف و لامدار بوده و چه بدون آن باشد .
فرّاء نحوى اضافه وصف الف و لامدار را به تمام معارف تجويز كرده مانند :
الضاربك ( اضافه وصف الف و لامدار بضمير ) .
الضارب زيد ( اضافه وصف الف و لامدار به علم ) .
بخلاف : الضارب رجل ( اضافه وصف الف و لامدار به نكره ) .
و امام شافعى نيز اضافه مزبور را در خطبه رسالهاش استعمال نموده و گفته است :
الجاعلنا من خير امّة اخرجت للنّاس .
شاهد در « الجاعلنا » است كه در آن اسم فاعل الف و لامدار به ضمير متكلّم مع الغير يعنى « نا » اضافه شده است .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1147
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١١٤٧