مانند : قعد ( نشست ) كه مصدرش بطور اطّراد و شيوع قعود بوده يا همچون غدا ( صبح كرد ) كه غدوّ مصدرش مىباشد .
البتّه معلوم باشد همان طورى كه مصنّف گفته اين كلام مادامى است كه وزن « فعل » مصدرش بروزن فعال ، ( بكسر فاء ) يا فعلان ( بفتح فاء و عين ) يا فعال ( بضمّ فاء ) نيامده باشد .
و نيز نبايد مصدرش بروزن فعيل يا فعاله ( بكسر فاء ) آمده باشد .
مصنّف گويد :
پس اوّلى مصدر است براى فعلى كه برامتناع دلالت كند مانند : ابى و دوّمى مصدر است براى هرفعلى كه اقتضاى معناى تقلّب و حركت را داشته باشد .
شارح گويد :
مقصود اينست كه وزن اوّل يعنى « فعال » بكسر فاء مصدر است براى هرفعلى كه برامتناع دلالت كند .
مانند : أبى ، يأبى ، اباء ( امتناع ورزيدن ) .
و نظير : نفر ، ينفر ، نفارا ( نفرت پيدا كردن ) .
و همچون : شرد ، يشرد ، شرادا ( فرار كرد و رميد ) .
و وزن دوّم يعنى « فعلان » بفتح فاء و عين مصدر است براى هرفعلى كه دلالت برتقلب و حركت و جنبش دارد مانند : جال ، يجول ، جولان ( حركت كرد ) .
مصنّف گويد :
وزن « فعال » مصدر است براى افعالى كه بردرد يا صوت دلالت مىكنند و وزن « فعيل » مصدر است براى افعالى كه برسير و يا صوت دلالت دارند نظير : صهل .
شارح گويد :
مقصود اينست كه وزن سوّم يعنى « فعال » بضمّ فاء مصدر است براى افعالى كه بردرد دلالت داشته همچون : سعل ، يسعل ، سعالا ( سرفه كردن ) .
يا برصوت دلالت نمايند نظير : صرخ ، يصرخ ، صراخا ( فرياد كشيدن ) .
و وزن چهارم يعنى : فعيل مصدر است براى افعالى كه برسير يا صوت دلالت دارند .
مانند : صهل ، يصهل ، صهيلا ( آواز دادن ) .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1258
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٢٥٨