تنبيه و تبصره
سپس شارح گويد :
مخفى نماند اسمى كه بعدش فعل ناصب در ضمير آن قرار گرفته همچون « زيدا » در مثال « زيدا ضربته » برپنج قسم مىباشد :
1 - لازم النّصب .
2 - لازم الرّفع .
3 - راجح النّصب .
4 - متساوى الامران ( يعنى رفع و نصبش هردو جايز بوده بدون اينكه يكى برديگرى ترجيح داشته باشد ) .
5 - راجح الرّفع .
حضرات ادباء چنين گفته و مصنّف نيز از ايشان تبعيّت كرده است و اكنون به بيان اقسام پنجگانه پرداخته و مىگوئيم :
مصنّف گفته است . . . . . . .
قوله : و هو ان يتقدّم الخ : ضمير « هو » به اشتغال العامل عن المعمول راجع است .
قوله : او شبهه : يعنى شبه الفعل مانند اسم فاعل و مثال اشتغال فعل از معمول همچون : زيدا ضربته و مثال اشتغال شبه فعل از معمول نظير : زيدا انا ضاربه .
قوله : قد عمل فى ضميره : ضمير در « عمل » به فعل او شبهه راجع بوده و در « ضميره » به اسم برمىگردد .
قوله : او سببه : يعنى سبب اسم و مقصود از « سبب » متعلّقى از متعلّقات اسم مقدّم مىباشد مانند : زيدا ضربت اباه ( زيد ، پدرش را زدم ) .
در اينمثال « ضربت » از عمل در « زيد » روى گردانده و در « اباه » كه متعلّق به آنست و باصطلاح سبب زيد محسوب مىشود عمل كرده .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 798
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٩٨