دهيم مخاطب نمىداند كه آن مفعول اوّل بوده و اكنون نيابت از فاعل كرده و يا زيد مفعول اوّل بوده است زيرا هردو معرفه بوده و از اين ناحيه نمىتوان قرينهاى در دست داشت و بواسطه آن مفعول اوّل را از دوّم مشخّص كرد لاجرم در اينمثال نيابت مفعول دوّم از فاعل جايز نيست .
و ثانيا : مفعول دوّم جمله و ظرف نباشد چنانچه مصنّف در كتاب تسهيل اين شرط را قائل شده .
و مثال نيابت مفعول دوّم از فاعل كه جامع شرائط باشد مانند اينكه در مثال :
جعل اللّه ليلة القدر خيرا من الف شهر .
( قرار داد خداوند شب قدر را بهتر از هزار ماه ) .
بگوئى :
جعل خير من الف شهر ليلة القدر .
( قرار داده شد بهتر از هزار ماه شب قدر ) .
شاهد در « خير من الف شهر » است كه مفعول دوّم براى « جعل » بوده و همچون شرائط مذكور را دارا است بعد از مجهول شدن « جعل » مىتوان آن را نائب فاعل قرار داد .
و مثال آن جائى كه مفعول دوّم جمله باشد مانند : ظننت زيدا كتب رسالة .
كه در اينمثال جمله « كتب رسالة » مفعول دوّم براى « ظننت » است حال پس از مجهول كردن آن جايز نيست « كتب رسالة » را نائب فاعل قرار دهيم .
و مثال آن جائى كه مفعول دوّم ظرف باشد مانند : ظننت عمرا عندك .
در اينمثال « عندك » ظرف بوده و مفعول دوّم است براى « ظننت » حال پس از مجهول كردن آن جايز نيست آن را نائب فاعل قرار دهيم .
سپس شارح گويد :
آنچه گفتيم حكم مفعول اوّل و دوّم باب ظنّ و ارى بود ، امّا حكم
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 788
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٨٨