مفعول سوّم در باب « ارى » :
در كتاب ارتشاف آمده است كه ابن هشام ادّعاء اتّفاق نموده براينكه اقامه مفعول سوّم بجاى فاعل ممنوع است .
ولى اينطور نيست و اجماع و اتّفاقى برمنبع نمىباشد چه آنكه در كتاب مخترع مصنّف آن جواز نيابت اينمفعول از فاعل را به برخى از ادباء نسبت داده و از ايشان نقل كرده است و بهرتقدير همانطورى كه فعل يك فاعل نميتواند بيشتر داشته باشد از فاعل نيز بيش از يك شيئ نيابت جايز نيست .
قوله : لانّه مبتداء : ضمير در « لانّه » به مبتداء راجع است .
قوله : و هو اشبه بالفاعل : ضمير « هو » به مبتداء راجع است .
قوله : فانّ مرتبته قبل الثّانى : ضمير در « مرتبته » به مفعول اوّل عود مىكند .
قوله : ففعل ذلك : مشار اليه « ذلك » نيابت مفعول اوّل از فاعل مىباشد .
قوله : للمناسبة : يعنى به جهت مناسبت نيابت مفعول اوّل از فاعل زيرا همانطوريكه مرتبه مرفوع برمنصوب مقدّم است ، مرتبه مفعول اوّل نيز برمفعول دوّم مقدّم مىباشد پس تناسب اقتضاء مىكند مفعول اوّل بجاى مرفوع يعنى فاعل واقع شود .
قوله : و تبعهم المصنّف : ضمير منصوبى « هم » به ابن عصفور و جماعت راجع است .
قوله : و لم يكن جملة : ضمير در « لم يكن » به مفعول دوّم راجع است .
قوله : كما فى التّسهيل : يعنى همانطورى كه مصنّف اين شرط دوّم را در كتاب تسهيل گفته است .
قوله : منع اقامته : يعنى اقامه مفعول ، سوّم از فاعل .
قوله : و ليسى كذلك : يعنى و ليس الامر كما فى الارتشاف و بعبارت روشنتر اينطور نيست كه ممنوع بودن اقامه مفعول سوّم از فاعل اتّفاقى باشد .
قوله : جوازه عن بعضهم : ضمير در « جوازه » به اقامه مفعول سوّم بجاى فاعل راجع است و ضمير در « بعضهم » به ادباء عود مىكند .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 789
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٨٩