و عاقبت و آخرت مال پرهيزگاران است تا جائى كه فرمودند :
و اگر زمين را واگذاشته يا ارض خراب گردد پس شخصى از مسلمين بعد از آن زمين را گرفته و آباد نمايد پس محيى از كسى كه زمين را واگذارده اولى و شايستهتر است .
و نيز فرموده مولانا الصّادق عليه الصّلوة و السّلام :
هركسى كه به زمينى برخورد نمايد كه خراب و ويرانه شده باشد ، سپس آن را از چنين صورتى خارج كرده و در آن نهر و جوى آب جارى كرده و آبادش نمايد پس بر او است كه صدقه دهد ، و اگر زمين مال كسى بوده كه قبلا آن را در اختيار داشته و سپس غائب شده و آن را واگذارده و خرابش نموده باشد و پس از آباد شدن آمده و زمينش را مطالبه نمايد مطالبهاش بىمورد است زيرا زمين از آن خداوند متعال و كسى كه آبادش نموده مىباشد .
شارح ( ره ) مىفرماين :
اين قول از نظر ما اقوى مىباشد .
البته مورد خلاف و محل نزاع آنجائى است كه مالك سابق زمين را بواسطه احياء مالك شده باشد لذا اگر از طريق خريدن و نظير آن همچون هبه و صلح يا ديگر اسباب به وى منتقل شده باشد ملكيّتش از آن به اجماع فقهاء زائل نشده و ديگرى حقّ احياء آن را ندارد چنانچه مرحوم علامه در كتاب تذكره اين معنا را از جميع اهل علم نقل فرمودهاند .
قوله : و لو جرى عليه ملك مسلم : ضمير در [ عليه ] به ماء موصوله عود مىكند .
قوله : فهو له و لوارثه : ضمير [ هو ] به ماء موصوله راجع بوده و
المباحث الفقهية في شرح الروضة البهية (راهنماى فارسى شرح لمعه) (فارس) — صفحة 365
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٣٦٥