بعد از حذف حرف جارّ آيا محلّ « ان » مجرور است يا منصوب ؟
بايد گفت در آن اختلاف است وانشاء اللّه عنقريب متعرّض آن خواهيم شد .
برخى از أدباء گفتهاند :
تقدير آية : مخافة ان تبرّوا مىباشد .
پس از آن مصنّف مىگويد :
در مثال : عسى زيد ان يقوم ( اميد است كه زيد بايستد ) .
در محلّ « ان يقوم » بين حضرات اختلاف است .
مشهور معتقدند كه محلّ آن منصوب است تا خبر براي « عسى » باشد .
بعضي ديگر مىگويند منصوب است بنابر مفعوليّت زيرا معناى « عسيت ان تفعل » قاربت ان تفعل مىباشد پس « ان تفعل » مفعول است براي « قاربت » واين نظريه از مبرّد نيز نقل شده است .
وبرخى ديگر آنرا منصوب بنزع خافض يا منصوب به « عسى » دانستهاند مشروط باينكه در عسى معناى « قارب » تضمين شده باشد .
اين قول را ابن مالك از سيبويه نقل نموده وگفته است معناى مثال :
دنوت من أن تفعل قاربت ان تفعل مىباشد .
مصنّف مىگويد :
تقدير اوّل كه « ان » را منصوب به نزع خافض بدانيم بعيد است زيرا اين جارّ محذوف ابدا وهيچگاه در كلام ذكر نشده است لذا چگونه ميتوان به آن ملتزم شد .
وبرخى ديگر گفتهاند :
« ان يقوم » در مثال محلّا مرفوع است تا بدل از « زيد » باشد وبدين ترتيب بجاى هردو جزء يعنى اسم عسى وخبر آن قرار گرفته است چنانچه در قرائت حمزه مفعول واحد بجاى هردو مفعول واقع شده است .
ولا تحسبنّ الّذين كفروا انّما نملى لهم خير لأنفسهم ( گمان نكنيد آنان را كه كفر ورزيدند اينكه مهلت دادن ما بايشان بنفعشان مىباشد ) .
الكلام الغني (شرح فارسى بر باب اول مغنى) (فارسى) — صفحة 179
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٩