و سپس ديوارى كمتر از قامت يك انسان بر گرد مسجد كشيد و محدودهء آن را مشخص و به وسيلهء سنگريزه پوشانيد . « 1 » سپس درهايى نيز براى آن قرار داد و به وسيلهء مشعلهايى اطراف را روشن كرد . مجموع افزودههاى او 860 متر مربع بود .
در اين دوران ، براى انحراف مسير سيلهايى كه داخل مسجدالحرام مىشد و موجب تخريب مىگرديد ، سدّى در « مدعا » بالاى مكه ساخته شد و اطراف مسجدالحرام نيز با سنگهاى بزرگ و كيسههاى پر از سنگريزه پوشانيده شد . اين سدّ به رَدَم « بنى جُمح » مشهور شد .
ب - توسعهء خليفهء سوم ( 26 هجرى - 646 ميلادى )
خليفهء سوم نيز بعضى از خانههاى باقىمانده را خريد و خراب كرد و تا حد زيادى مسجد الحرام را توسعه داد . « 2 » عثمان نخستين كسى بود كه براى مسجد الحرام رواقها و سقفهايى قرار داد . مساحت مسجد در اين دوران به 4400 متر مربع مىرسيد كه او حدود 2000 متر به مسجد افزوده بود . « 3 »
ج - توسعهء عبداللَّه بن زُبَير بن عوام ( 56 هجرى - 688 ميلادى )
هنگامى كه ابن زبير در مكّه اعلان خلافت كرد ؛ مانند گذشتگان خود ، به توسعه مسجد الحرام پرداخت . وى خانههاى ديگرى از مردم خريد و ناحيهء صفا را به مسجد ضميمه و ديوار مسجد را به « دارالندوه » متصل كرد كه در آن موقع ، در ميانهء شمالى صحن كنونى مسجدالحرام قرار داشت . توسعههاى او عمدتاً در جهت شمال ، جنوب و شرق بود . ابن زبير قسمتهايى از مسجدالحرام را با ستونهاى مرمرين مسقّف كرد . « 4 »
اقدامات ترميمى وى ، پس از آسيبى انجام شد كه در سال 64 ق . از سوى سپاهيان يزيد بر كعبه و مسجدالحرام وارد گرديد . عبداللَّه بن زبير باقىماندهء ديوار كعبه را برداشت
هامش
( 1 ) . باسلامَه ، همان ، ص 13
( 2 ) . فاكهى ، همان ، ج 2 ، ج 158 ؛ نهروانى المكى ، همان ، ص 78
( 3 ) . عبداللطيف بن عبداللَّه بن دهش ، عمارة مسجدالحرام ومسجدالنبى ، ص 45
( 4 ) . فاكهى ، همان صص 160 و 161 ؛ نهروانى المكى ، همان ، ص 80