و - توسعهء مهدى عباسى ( 160 و 164 هجرى - 776 - 780 ميلادى )
مهدى عباسى در سال 160 ق . حج بهجا آورد و پردههاى كعبه را عوض كرد و دستور داد مسجدالحرام را ترميم و از منطقهء بالا توسعه دهند .
با قرار دادن درهاى جديد ، به درهاى گذشته افزود كه معروفترين آنها باب بنىشيبه بود . وى در دو مرحله به توسعهء مسجد پرداخت . در توسعهء نخست خانههاى زيادى در سمت مسعى خريد و خراب كرد و كوشيد تا كعبه در وسط مسجد قرار گيرد .
لذا آن را از اطراف توسعه داد . وى همچنين 484 ستون مرمرين براى رواقها قرار داد كه 498 سقف گنبدى شكل روى آن رواقها قرار مىگرفت . حدود 270 كنگره نيز بر بيرون ديوارهاى مسجد ساخت كه بيشتر به صورت بسيار زيبايى گچكارى شد . او در اين توسعه 8000 مترمربع به مسجد افزود و مساحت مسجد را به 23400 مترمربع رسانيد . مهدى عباسى در دومين مرحله ، به توسعهء مسجد پرداخت و درهاى ديگرى نيز به آن افزود . « 1 » در اين اقدام ، مسجد به مسعى متصل و در اين توسعه 2350 مترمربع به مساحت قبلى مسجد افزوده شد و به 25750 مترمربع رسيد .
ديگر خلفاى عباسى تا عصر عثمانى نيز بر مساحت مسجد افزودند . خليفه معتضد 1250 متر و خليفه المقتدر 850 متر ، به مسجد اضافه كرده و مساحت آن را به 28000 متر رسانيدند . همچنين پادشاهان مماليك مصر و شام نيز به مساحت مسجد افزودند و تا آغاز عصر سعودى مساحت مسجد به 30000 متر مربع رسيد . « 2 » در دوران عثمانى بيشترين اقدام براى ترميم ، تزيين ، ساخت درها ، گنبد ، رواقها انجام شد ؛ اما بر مساحت مسجد چيزى افزوده نگشت .
ز - توسعهء دوران سعودى
همزمان با توسعهء اول و دوّم مسجدالنبى صلى الله عليه و آله ، در سال 1344 ق . و 1368 ق . كه به دستور ملك عبدالعزيز سعودى انجام شد ، مسجد الحرام نيز در طرح توسعهء جدّى قرار
هامش
( 1 ) . فاكهى ، همان ، ج 2 ، صص 167 - 174 ؛ فاسى المكى ، شفاء الغرام باخبار البلد الحرام ، ج 1 ، صص 375 - 177
( 2 ) . عبداللطيف بن دهيش ، همان ، صص 71 - 68