و دوباره آن را بر اساس پايههاى قبلى ( قبل از ترميم قريش ) ساخت . مساحت افزوده در ايندوران به مسجد الحرام 4000 متر بود كه مساحت مسجد را به 8400 متر مربع رساند . « 1 »
د - توسعهء عبدالملك بن مروان و فرزندش وليد ( 75 و 91 هجرى - 694 و 709 ميلادى )
پس از آن كه عبداللَّه بن زبير در مكّه به قتل رسيد ، عبدالملك بن مروان ، خليفهء اموى ، به ترميم مسجد الحرام همت گماشت . وى ديوارهاى مسجد الحرام را بالا برد و براى آن سقفى از چوب ساج فراهم كرد . در تزيين ستونها ، از طلا استفاده كرد و كتيبهاى از شرح اقدامات خود ، بر يكى از ستونها نوشت . وى ستونهاى مرمر به مسجد الحرام آورد و براى آن سقفِ يك پارچهاى كه بر ستونها و پايههاى مرمر قرار داشت ، استوار ساخت ، آنگاه با چوب ساجِ آراسته و تزيين شده ، آن را پوشانيد و سطح مسجد را نيز سنگفرش كرد . او در تزيين مسجد الحرام از كاشى بهره برد و كنگرهها و غرفههايى ساخت و آن را تزيين كرد . « 2 »
فرزند وى وليد نيز 2300 متر مربع به مساحت مسجد افزود و مجموع مساحت آن را به 10750 متر رسانيد .
ه - توسعهء منصور عباسى ( 137 هجرى - 754 ميلادى )
ابو جعفر منصور ، خليفهء عباسى نيز مسجد الحرام را در سال 137 ق . توسعه داد . وى درقسمت شامى كه پايين مسجد و سمتدار العِجله و دار النَّدوه بود ، بر مساحت مسجد افزود .
در اين توسعه ، قسمت زيادى از دارالنَّدوه داخل مسجد شد . وى نيز به كاشى كارى و تزيين آن همّت گماشت و از توسعهء خود كتيبهاى منقوش بر جا گذاشت و درهايى نيز براى مسجد قرار داد . وليد 4700 متر به مساحت مسجد افزود و آن را به 15450 متر مربع رسانيد .
هامش
( 1 ) . عبد اللطيف بن دهيش ، همان ، ص 52
( 2 ) . فاكهى ، همان ، ج 2 ، صص 161 و 162 ؛ نهروانى المكى ، همان ، صص 85 - 83