در دوران جاهلى ؛ يعنى تا قبل از سلطهء « قُصىّ بن كلاب » ، جدّ چهارم رسولاللَّه صلى الله عليه و آله ، مردم در پيرامون كعبه ، خانه و عمارتى نداشتند و بيشتر قبايل ، براى احترام و بزرگداشت كعبه ، از سكونت و ساختن خانه در كنار آن پرهيز مىكردند و بيشتر در درّههاى مكه سكونت مىگزيدند . با تسلّط قصىّ بر مكه ، وى از مردم خواست تا پيرامون كعبه ساكن شوند و خانههايى بنا كنند تا به امنيت بهترى دست يابند . وى نخستين خانه را در سمت شمالى كعبه به نام « دار الندوه » « 1 » ساخت . بدينگونه ، قريش پيرامون كعبه خانههايى ساختند و درهايى به سوى كعبه گشودند و مقدارى از اطراف كعبه را براى طواف زائران باز گذاشتند . آنان براى احترام به كعبه ، خانهها را كوتاهتر از آن ، به شكل دايره ، و نه مربع ، ساختند . « 2 » مسلمانانى كه از مدينه و ساير سرزمينها براى حج مىآمدند ، راهى جز داخل شدن در اين خانهها و ورود به مسجدالحرام نداشتند . « 3 »
در آن دوران ، تنها محدودهء طواف مطرح بود و اعراب چيزى به نام مسجدالحرام نمىشناختند تا اينكه خداوند آيات سورهء اسرا را نازل و در آن از مسجدالحرام ياد كرد . « 4 »
الف - توسعهء خليفهء دوم ( 17 هجرى - 638 ميلادى )
در دوران خليفهء دوم ، كه به جمعيت مسلمانان افزوده شد ، انجام مراسم عبادى حج با مشكلاتى روبهرو گرديد ، لذا وى براى نخستين بار به توسعهء مسجدالحرام پرداخت .
او در سال هفدهم هجرى ، پس از آنكه سيل « ام نهشل » مقام ابراهيم عليه السلام را به پايين مكه برد ، براى بازسازى كعبه وارد مكه شد و پس از نصب مجدد مقام ، به سبب گسترش جمعيت ، خانههايى كه اطراف مسجد بنا شده بود را از صاحبان آنها خريد و خراب كرد
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : ص 124 از همين كتاب .
( 2 ) . نهروانى المكى ، همان ص 73 ؛ حسين بن عبداللَّه باسلامَه . تاريخ عمارة المسجد الحرام ، صص 6 و 7
( 3 ) . فاكهى ، همان ، ج 2 ، ص 158 ؛ نهروانى المكى ، همان ، ص 74
( 4 ) . اسراء : 1 سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنْ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى . . . .