گرفت « 1 » و به مساحت مسجد 131000 متر مربع اضافه شد . در دوران فهد در سال 1406 و 1409 ق . نيز دو توسعه انجام شد كه طى آن 118000 متر مربع بر مساحت قبلى افزوده شد و مساحت كل مسجد به 280000 متر مربع رسيد . در سمت صفا و مروه ، بازار و خانههاى بسيارى تخريب شد كه بيشتر از لحاظ تاريخى ارزش ويژهاى داشتند . با توسعهاى كه در مرحلهء نخست انجام شد ، حدود دويست هزار نمازگزار بر گنجايش قبلى مسجد افزوده شد و در اين توسعه 492 ستون به قطر 71 سانتىمتر و ارتفاع 21 / 14 متر به ستونهاى مسجد اضافه گشت « 2 » كه اكنون فنكوئلها و كولرها براى خنك كردن شبستانها در داخل ستونها تعبيه شده است . يك طبقه نيز بر مسجد الحرام اضافه شد . براى راهيابى به آن طبقه و نيز پشتبام ، پلههاى برقى و ثابت تعبيه گرديد . اين توسعه در سالهاى 1377 تا 1381 ش . نيز دوباره در قسمتهاى ديگر آغاز شد . از جمله ميدانهاى اطراف و بابهاى اصلى مسجد مسطح و سنگفرش شد . بر مساحت برخى شبستانها در دو طبقه افزوده شد و اكنون مساحت مسجد به 336000 متر مربع رسيده است .
زير زمين مسجد نيز براى نمازگزاران آماده شده و در حال حاضر ، با توسعهء پديد آمده ، بيش از يك ميليون نمازگزار مىتوانند در مسجد الحرام ، شبستانها ، طبقهء اول ، دوم و پشت بام و نيز زيرزمين و ميدانهاى اطراف صفوف خود را منسجم سازند . ( تصاوير شمارهء 5 ، 6 ، 7 )
و ) درهاى مسجد الحرام از ابتدا تا كنون
مسجد الحرام در عصر خليفه مهدى عباسى ( 160 هجرى ) داراى 19 در بود كه از معروفترين آنها مىتوان به « باب الزياده » و « باب القطبى » اشاره كرد . در دوران ملك عبدالعزيز سعودى ( 1344 ق . ) اين تعداد به 26 در افزايش يافت . در دوران فهد بن عبد العزيز ، در توسعهء اول 51 درِ اصلى و فرعى گشوده شد و در توسعهء دوم به 62 در
هامش
( 1 ) . طه ولى . المسجد فى الاسلام ، ص 63
( 2 ) . محمد بن سالم بن شديد الرفى ، تطور عمارة و توسعة المسجد الحرام ، ص 91 ؛ حامد عباس ، قصةالتوسعة الكبرى ، صص 57 - 50