سنگهاى منقوش پوشانيده شد . او نخستين كسى است كه مسجد را تزيين كرد . « 1 » مردم و صحابه مىگفتند : خليفه مسجد رسول اللَّه صلى الله عليه و آله را توسعه مىدهد ولى سنتهاى او را به فراموشى مىسپارد ! « 2 »
4 - عمر بن عبدالعزيز ( 88 ق . )
عمر بن عبدالعزيز ، تعميرات و توسعههاى عمدهاى در مسجدالنبى صلى الله عليه و آله انجام داد .
وىبقاياى خانههاى همسران پيامبر صلى الله عليه و آله وخانهء فاطمه عليها السلام و ساير خانههاىچسبيدهبه مسجد را خريد و بر مسجد افزود . آنگاه حجرهومقبرهء آن حضرت را محصور ساخت و ديوارى مُخَمَّسْ ( پنج ضلعى ) گرد آن كشيد . بيشتر افزودههاى او در غرب بود ولى در شرق نيز شش ستون و درشمال چهارده ستون افزود وديوارهاى مسجد را نيز كاشىكارى كرد .
مجموع افزودههاى او 2370 متر مربع بود كه مساحت مسجد را به 6950 مترمربع رسانيد .
5 - مهدى عباسى ( 160 ق . )
پس از دوران عبدالملك بن مروان ، كسى جز مهدى عباسى به مساحت مسجد نيفزود . وى در سال 160 ق . به والى خود در مدينه فرمان داد تا به توسعهء مسجدالنّبى صلى الله عليه و آله بپردازد . او نيز 100 ذراع به شمال مسجد افزود و در جهتهاى ديگر چيزى اضافه نكرد .
در مجموع ، ده ستون در صحن مسجد و پنج سقف براى زنان در شمال آن قرار داد .
افزودههاى او 2450 مترمربع بود و مساحت مسجد را به 9400 مترمربع رسانيد .
6 - ملك اشرف قايتباى ( 845 - 900 ق . )
ملك اشرف قايتباى از كسانى بود كه براى ترميم و توسعهء مسجد النبى صلى الله عليه و آله تلاش زيادى كرد . وى افزون بر دو نوبت بازسازى پس از آتشسوزى ، محدودهء وسيعى به حجرهء شريف پيامبر صلى الله عليه و آله افزود و پيرامون آن را با نرده و يا شبكه محصور كرد . او همچنين
هامش
( 1 ) . سمهودى ، همان ، ج 1 ، ص 500 ؛ احمد ياسين الخيارى ، تاريخ معالم المدينة المنوره ، ص 57
( 2 ) . بلاذرى ، انساب الاشراف ، ج 5 ، ص 38