و شيخ در كتب ديگر ، بيان عروقى كه فصد مىكنند نموده و در اين رساله حواله به آنها نموده . « 1 » و اختيار مىكند براى فصد ، روز معتدلى را در گرمى و سردى . و بايد كه نزد او انواع رياحين باشد و قمر در روز فصد بايد كه در برج هوايى ، متصل به كوكب سعد
[ 20 a ]
و ناقص النور باشد . و بيان آن خواهد آمد ان شاء اللّه تعالى ، در اختيارات اعمال در جاى خود .
و بايد كه موضع فصد را ماليد تا سرخ شود . يا آب نيم گرم مكرّر بر او ريخت تا پوست نرم شود و كمتر درد كند . و بايد كه نيشتر ، بسيار تيز باشد و بازو را بايد بست ، بالاى موضع فصد به قدر چهار انگشت . و بايد كه بسيار محكم نبندند .
پس اگر محتاج به اخراج خون بسيار باشد ، يا خون ، تيره باشد ؛ بايد موضع فصد را گشاد كرد . و اگر خواهد كه خون به قدر ضرورت بيايد ؛ بايد كه رگ فصد را گشاد ، گشودن معتدلى ، تا به آسانى خون فاسد « 2 » دفع شود . و بايد كه دستمال را با گلاب و كافور تر كند تا سبب تسكين حرارت موضع فصد شود .
و بعد از فصد ، بايد كه آب انار و سيب بخورد و پرهيز كند از خوردن سكنجبين كه سبب غشى مىشود . و از تخم نيم برشت و كباب و ماء اللحم « 3 » و آنچه عامّه قبل از فصد
هامش
- سياهرگها وجود دارد كه سرشار از گازها و مايعات و تفالههاى بافتى است . درحالىكه خون سرخرگ ، داراى اكسيژن فراوان و پالايش شده ، و خارج كردن آن از تن به ضعف بيشتر بيمار مىانجاميده است . امروزه نيز اين باور كهن ، در پزشكى امروزين پذيرفته شده است .
( 1 ) . اگر نوشتارى عربى كه عبد الكريم بن يحيى قزوينى آن را از بوعلى دانسته باشيم و خود را مترجم آن معرفى كرده - گرچه كتاب از ترجمهاى صرف بيرون آمده و تأليف گونهاى از ديدگاههاى خود اوست كه چنانچه ديديم با آراى ائمهء شيعه و احاديث شيخ صدوق و نيز اقوال ابن بيطار كه دو قرن پس از بوعلى مىزيسته آميخته شده است - منظور رسالهء رگشناسى بوعلى است و در درجهء بعد قانون ، ارجوزهء در طب ، ادويهء قلبيه و رسالهء تدبير الصحّة .
( 2 ) . م : فاشد .
( 3 ) . ماء اللحم : آب گوشت . يادآور مىشود پورسينا در رسالهء ادويهء قلبيهء خود ماء اللحم را در نظر پزشكان كهن ، نه آن مىداند كه تودهء مردمان شناختهاند . او در بخش پايانى نوشتار ياد شده در مدخل لحم - گوشت - مىنويسد : گوشت گرچه غذايى ناب است ، به سبب آنكه آب آن در درمان ناتوانى قلب به كار مىرود از آن -