قوّت « 1 » دافعهء « 2 » ضرر سم نباشد حال افعى مثل حال حيوانات ديگر باشد . پس گوشت افعى در ترياق فاروق « 3 » داخل نمود و تجربه ، موافق قياس « 4 » واقع شد .
و مسيحى « 5 » گويد كه عدم تضرر بدن افعى از زمردى « 6 » يا به جهت مضادت است « 7 » يعنى در بدن افعى ، قوّتى هست كه مضاد سمّ و مقاوم اوست يا به جهت مناسبت « 8 » كه مشابه از مشابه « 9 » منفعل نمىگردد « 10 » .
و مولانا قطب الدين علّامه ، اعتراض فرموده كه مراد از تناسب « 11 » اگر شبيه « 12 » در كيفيّت است تقسيم به موجب ، به مشابه و مضاد حاضر « 13 » نباشد . به جهت آنكه جايز نيست « 14 » كه غير آن باشد . و اگر مراد به تناسب ، عدم تضاد است تقسيم منحصر است « 15 » .
امّا قول مسيحى كه شىء از « 16 » شبيه خود « 17 » منفعل نمىگردد « 18 » صحيح نباشد به جهت آنكه لازم نمىآيد « 19 » عدم تضاد « 20 » مشابهت « 21 » مذكور .
و « 22 » ابن ابى صادق گويد كه عدم تضرّر بدن افعى از شمس « 23 » ، يا از براى آن است كه در بدن او قوّت « 24 » مضاد منافى سمّ هست يا از براى آن است كه قوّت مناسبت هست . و اوّل ، محال است به جهت « 25 » اجتماع متضادين در بدن افعى يا « 26 » بر « 27 » سبيل تنافى است به آنكه كل واحد ، نفى ديگرى
[ 16 a ]
مىكند . يا بر سبيل تكافو است كه قوّت « 28 » هريك مساوى ديگرى است و او محال است . از براى آنكه قوّت گوشت ، نفى « 29 » سمّ كند افعى عادم السم
هامش
( 1 ) . س : قوة .
( 2 ) . ن : رافعه ، م : حوت رافعه .
( 3 ) . م : - فاروق .
( 4 ) . ن : مياس ( ؟ ) .
( 5 ) . م : مستحى .
( 6 ) . م : زهروى .
( 7 ) . ن : مضاريست .
( 8 ) . ن و م : مناسبتى است .
( 9 ) . ن و م : از شابه .
( 10 ) . منظور از مسيحى ، ابن قف مسيحى است كه اين نكته از كتاب العمدة فى الجراحة ( ج 2 ، ص 119 ) ياد شده است .
( 11 ) . ن : مراد از اين است .
( 12 ) . ن : شيه ، م : شبه .
( 13 ) . م : حاجت .
( 14 ) . م : است .
( 15 ) . منظور كتاب تحفهء سعديهء قطب الدين شيرازى است كه متأسفانه براى ارجاعدهى در دسترس نبود .
( 16 ) . م : + مثل و .
( 17 ) . ن : شبه خور .
( 18 ) . م : + و .
( 19 ) . ن : + از .
( 20 ) . س : عدم مضاد ، ن و م : عدم تضاد .
( 21 ) . ن : مشابه ، ن و م : + امر .
( 22 ) . ن : - و .
( 23 ) . ن : شمش ، م : سمس .
( 24 ) . م : حوب .
( 25 ) . ن : + آنكه .
( 26 ) . ن : تا .
( 27 ) . م : يار .
( 28 ) . م : - قوت .
( 29 ) . ن : گوشت افعى .