الّا افعى اصلى ، پس لايق آن است كه صفات جميع انواع حيّات به اضافه مذكور شود تا مركّب ترياق ، از اصناف رديّه اجتناب نمايد .
از پيش معلوم شد كه مار به اعتبار سميّت سه قسم است :
يك طبقه آن است كه اصلا مهلت نمىدهد و در غايت سميّت است .
و طبقهء ديگر نقيض طبقهء اول « 1 » است و سميّت ضعيف دارد .
و طبقهء ديگر « 2 » متوسط است از طبقهء اوّل ، صمات و اصلات « 3 » است « 4 » . و از آن جمله مارى است كه آن را مكللّه مىگويند ، به يونانى اسفيلوس « 5 » خوانند ، يعنى ملك ماران « 6 » .
جهت آنكه بر سرش نشانى است . طولش دو وجب باشد و سر تيز و چشمهاى سرخ دارد . و رنگش به سياهى و زردى
[ 15 a ]
زند . و بر هرچه عبور كند محترق سازد . و « 7 » گويند سميّتش « 8 » به مرتبهاى است كه به نظر و صوت « 9 » هلاك سازد . و در تركستان بسيار بود و صفّاره « 10 » نيز خوانند .
و خرمانا « 11 » مثل مكللّه است ، الّا آنكه قدش تا « 12 » يك گز و نيم باشد « 13 » .
و از آن طبقه خطافيه است رنگش به خطاف ماند . طولش يك گز باشد « 14 » .
و از آن طبقه مارى است كه آن را اسقوس و اسقيس گويند « 15 » . پوستش به « 16 » غايت خشكى و درشتى باشد و قدّش سه گز تا پنج گز باشد « 17 » . رنگش خاكسترى « 18 » است مايل به
هامش
( 1 ) . ن و م : + افتاده .
( 2 ) . ن و م : + هست و آن .
( 3 ) . ن و م : اختلاتست .
( 4 ) . در قانون بوعلى گفته شده كه زردمار است ( ج 5 ، ص 55 ) .
( 5 ) . در نسخهء اساس بىنقطه آمده است ، ن و م : اسقيلوش .
( 6 ) . بوعلى در قانون ( ترجمهء فارسى ، ج 5 ، ص 55 ) چنين آورده است : ملكه ( شهبانو ) نامند و در يونانى ، اسمش باسليقوس است . اين شهبانوى ماران ، نگاهش و صدايش كشنده است .
( 7 ) . م : - و .
( 8 ) . ن : + و .
( 9 ) . م : صورت .
( 10 ) . ن : صقّاره .
( 11 ) . ن : حرمانا ، م : حرمانى .
( 12 ) . م : - تا .
( 13 ) . در قانون بوعلى ( ترجمهء فارسى ، ج 5 ، ص 57 ) به شكل جرمانا ضبط شده و يادآورى شده كه در نسخهء عربى حرمانا آمده است .
( 14 ) . قانون در طب ، ج 2 ، ص 59 .
( 15 ) . در قانون بوعلى ( ترجمهء فارسى ، ج 5 ، ص 59 ) به شكل اسقيوس ضبط شده و يادآورى شده كه اسقيلوس و اسقلس نيز در نسخهء عربى آمده است .
( 16 ) . ن و م : در .
( 17 ) . ن و م : تا قدش تا سه گز باشد .
( 18 ) . س : خاكسترايست .