فرق ميان سبب و عرض « 1 » آن است كه سبب چيزى را گويند كه « 2 » اول آن « 3 » باشد و از هستى آن « 4 » حالى « 5 » نو پديد آيد و عرض « 6 » حالى « 7 » نا « 8 » طبيعى باشد كه تابع مرض باشد « 9 » .
مثال سبب و عرض و مرض ؛ هرگاه كه عفونتى در اخلاط حادث شود تب بازديد « 10 » آيد و از تب ، درد سر « 11 » ؛ عفونت سبب « 12 » و تب مرض و درد سر عرض « 13 » .
باب پنجم « 14 » : در نبض و احوال آن
حركت نبض حركتى مكانى است كه دل و « 15 » رگهاى جهنده آن « 16 » را مىجنباند « 17 » به « 18 » انبساط و انقباض ، از جهت حفظ حرارت غريزى و زيادت كردن در روح « 19 » نفسانى به بيرون كردن « 20 » بخار دخانى و استنشاق هواى خنك .
و هر نبض « 21 » به دو حركت و دو سكون تمام شود « 22 » . فرض كنيم كه حركت اول ، حركت « 23 » انبساط است و سكون از پس آن و حركت دوم انقباض است و سكون از پس آن « 24 » . و نبض از شريان ساعد بايد جست از بهر آنكه ساعد دست زود بيرون توان آورد « 25 » و از بيرون آوردن آن « 26 » شرم نباشد و نيز شريان برابر دل است و گوشت بر آن كمتر است .
و اجناس نبض ده جنس است « 27 » :
هامش
( 1 ) . س : غرض .
( 2 ) . ل : - كه .
( 3 ) . م : او .
( 4 ) . م : او .
( 5 ) . س : حال .
( 6 ) . س : غرض .
( 7 ) . س : حال .
( 8 ) . م : غير .
( 9 ) . م : شود .
( 10 ) . ل : با ديد .
( 11 ) . ل و م : + و .
( 12 ) . م : + باشد .
( 13 ) . ل : + و اللّه اعلم بالصواب .
( 14 ) . م : + از مقاله اول .
( 15 ) . ل : - دل و .
( 16 ) . س : - آن .
( 17 ) . م : + و .
( 18 ) . ل : - به .
( 19 ) . م : بروج .
( 20 ) . س : - در روح . . . كردن .
( 21 ) . س : نبضى ؛ م : نبضهاى .
( 22 ) . م : مىشود و .
( 23 ) . س : - حركت .
( 24 ) . س و ل : - و حركت دوم . . . آن .
( 25 ) . ل : آوردن .
( 26 ) . م : - آوردن آن .
( 27 ) . م : - است .