لاغرى كه از اندكى پيه بود ، از گرمى و خشكى بود . « 1 » سخافت و تنكى « 2 » از گرمى و ترى بود و آكندگى « 3 » و صلابت از سردى و خشكى بود .
يازدهم : فرق ميان نر و ماده ؛ مزاج نر گرم « 4 » تر و « 5 » خشك « 6 » تر بود « 7 » . مزاج ماده سرد و « 8 » تر بود « 9 » . و اللّه اعلم بالصواب « 10 » .
باب چهارم « 11 » : در « 12 » معرفت « 13 » تندرستى و بيمارى و « 14 » سبب و عرض « 15 »
تندرستى مطلق آن است كه مزاج و تركيب اعضاهاى بسيط و مركب بر هيأتى باشد « 16 » كه افعال او جارى باشد بر مجراى طبيعى ؛ يعنى افعال هر عضوى خاصه چنان كه بايد از وى صادر شود بىآفتى و اشكال اعضاهاى « 17 » مركب اندر كميت و كيفيت بر هيأتى باشد كه منفعت و فعل هريك ، بىمضرت و بىآفت باشد .
اما بيمارى حالى است نا « 18 » طبيعى و بدين سبب ، اندر يك قوت از قوتهاى اعضا « 19 » يا اندر « 20 » بيشتر ، آفتى پديد آيد به ذات . پس تندرستى يك جنس است و بيمارى سه جنس : سوء المزاج و سوء التركيب و تفرق اتصال . سوء المزاج در اعضاى بسيط باشد « 21 » . و سوء التركيب در اعضاى مركب باشد ، يا شكل و عدد چنان كه بايد نباشد « 22 » . و تفرق اتصال آن « 23 » است كه اجزاى « 24 » اعضايى كه پيوسته باشد ، گسسته شود .
هامش
( 1 ) . م : + و .
( 2 ) . س : + كه ، ل : نتگى .
( 3 ) . ل : و آكندگى ؛ م : كرز .
( 4 ) . ل و س : + و .
( 5 ) . م : - تر و .
( 6 ) . س : - خشك .
( 7 ) . م : - تر بود ؛ + و .
( 8 ) . ل و م : - و .
( 9 ) . م : است ؛ س : + و السّلام .
( 10 ) . س : - و اللّه اعلم بالصواب .
( 11 ) . م : + از مقاله اول .
( 12 ) . م : اندر .
( 13 ) . س : - معرفت .
( 14 ) . س و ل : - و .
( 15 ) . س و ل : غرض ؛ « سبب و عرض » در هيچيك از نسخ ، جزو عنوان نيست ، بلكه جزو متن است .
( 16 ) . س : + چنان كه بايد از وى .
( 17 ) . س : اعضاى .
( 18 ) . م : غير .
( 19 ) . س : + باشد و ؛ م : اعضاى .
( 20 ) . س : - يا اندر .
( 21 ) . س : - باشد .
( 22 ) . س : - يا شكل و . . . نباشد .
( 23 ) . س : - آن .
( 24 ) . م : اجزا و .