خزانهء حسّ مشتركه « 1 » و خزانهء وهم ، بر سبيل تركيب و تفصيل ؛ همچنانكه انسانى كه او را دو سر باشد يا بىسر باشد و همچنانكه تخيل « 2 » دريايى از شير و جويى از عسل .
اگر قوت وهمى حيوانى ، استعمال اين قوت متصرفه كند ، آن را متخيّله گويند . و اگر جوهر نفس ناطقه ، استعمال اين قوت كند « 3 » ، آن را متفكره « 4 » گويند « 5 » .
قوت محركه دو گونه است : باعثه و فاعله « 6 » . ديگر ، باعثه دو گونه است : باعثهاى است « 7 » شهوانى كه طالب لذت « 8 » و نافع « 9 » است « 10 » . و باعثهاى « 11 » غضبى كه دافع مضر و زيان كار است .
فاعله « 12 » آن است كه تحريك اعضا و مفاصل « 13 » مىكند « 14 » به حسب ارادت « 15 » متحرك .
ششم : افعال است و آن دو گونه است : مفرد و مركب . مفرد آن است كه به يك « 16 » قوت تمام شود « 17 » همچون فعل اعضاى « 18 » متشابه الاجزا اندر « 19 » جذب غذا ؛ از بهر آنكه هريك به طبع ، غذاى موافق جوهر خويش جذب كند « 20 » ، همچون گوشت مثلا « 21 » كه مزاج او گرم و تر است ، جز « 22 » غذاى گرم و تر « 23 » جذب نكند و ديگر اعضا همچنين .
و مركب آن است كه به دو قوت تمام شود ؛ چون فعل « 24 » مرى و فعل معده . فعل مرى « 25 » به قوت اختيارى و قوت طبيعى است و آلت قوت [ طبيعى ] او ليف « 26 » جاذبه است « 27 » و آلت قوت اختيارى « 28 » او عضلهء حلق « 29 » است . و فعل معده به قوت « 30 » حساسه « 31 »
هامش
( 1 ) . ل و م : مشترك ؛ ل : + است .
( 2 ) . س : به خيال .
( 3 ) . ل : كنند .
( 4 ) . م : مذكره و مفرده .
( 5 ) . س : + كه ؛ م : + و .
( 6 ) . م : + و .
( 7 ) . س : هست هست .
( 8 ) . س : لذات ؛ م : لذيذ .
( 9 ) . ل : نفع .
( 10 ) . س : باشد .
( 11 ) . س : + است .
( 12 ) . م : و فاعله .
( 13 ) . م : مواصل .
( 14 ) . س : + و .
( 15 ) . س : الارث .
( 16 ) . س : - به يك .
( 17 ) . س : است و ؛ م : مىشود .
( 18 ) . ل : + كه .
( 19 ) . س : در .
( 20 ) . ل : كنند .
( 21 ) . ل : - مثلا .
( 22 ) . س : به جز .
( 23 ) . ل : نرم .
( 24 ) . س و ل : - فعل .
( 25 ) . س : مرا .
( 26 ) . ل : - ليف .
( 27 ) . م : - است .
( 28 ) . س : - و قوت طبيعى . . . قوت اختيارى .
( 29 ) . ل : خلق .
( 30 ) . س : قوى .
( 31 ) . س : حساب .