ياد كرده كه مىبايست در فلسفهء قيام امام حسين عليه السلام باشد . « 1 » در ذريعه از اين عنوان يادى نشده است . به علاوه ، وى در چند نوبت از حضور خود در رنگون هند ياد كرده و برخى از حكايات و قصههايى كه در آنجا شنيده يا در جرايد آنجا خوانده ، نقل كرده است . از جمله به حكايتى از مردى هندى اشاره مىكند كه زنش را مجبور به كشف حجاب كرد و بعد از مدتى ، زن اسير محبت فرد ديگرى شده و با او روابط نامشروع پيدا كرد . به نوشتهء وى « يكى از ادباى هند اين حكايت را به زبان هندى به نظم آورد و به طبع رسانيد و الان آن كتاب نزد من موجود است و موسوم است به نام ميوهء شيرين » . نمونهء ديگر ، از كلكته است كه البته مؤلف منبع خبر را ياد نكرده ؛ اما به گونهاى است كه گويا از آن خبر داشته است : « در كلكته يكى از فواحش به جوانى از شيعه عشق پيدا كرد و در حبالهء ازدواجش درآمد . خانهاى كه سى هزار روپيه ارزش داشت ، به آن جوان بخشيد . بعد از گذشتن يك سال به جوانى از هنود بتپرست عاشق شد ؛ خواست خانه را استرداد ، نمايد نتوانست .
فعلا در تصرّف اوّلى است . »
وى از اخلاق انگليسىهاى ساكن هند ، به ويژه پايبندى آنان ، همانند هموطنانشان به رعايت حسب و نسب و رتبه و طبقهء اجتماعى ، فراوان ياد كرده و در مقام مقايسه ميان اخلاقيات اسلامى و اروپايى از اين نمونهها بهره مىگيرد . حتى به صراحت اشاره به مطالبى مىكند كه خود از يك انگليسى شنيده است : « يكى از اهل اروپا براى من گفت : دو طفل براى من متولّد شد ؛ به يكى از دوستان من كه در خانهء ما مراوده داشت ، شبيه بودند و من مىدانستم كه آن دو طفل از من نيست بلكه از صديق من است و هرچه به زوجه مىگفتم اين مطلب را انكار مىكرد و قدرت بر اثبات نداشتم . »
دربارهء مترجم نيز اطلاعات چندانى نداريم . آقابزرگ ، دربارهء وى نوشته است : ميرزا محمد رضا فرزند عبد الصمد يزدى مقيم طهران ، از معاصران بوده و زمانى در نجف اشرف در دروس علماى اعلام اشتغال داشته است . پس از آن از همين ترجمهء او كه در نجف به طبع رسيده ياد كرده است . « 2 »
مترجم عمدهء كتاب را ترجمه كرده است ؛ با اين حال برخى از مباحث تخصصى آن را حذف كرده و به اين حذف ، در موارد ياد شده ، اشاره كرده است . دربارهء حذف اين موارد مىنويسد : « چون غرض استفادهء عمومى بود ، از ترجمهاش صرفنظر گرديد » . موارد كوتاهى پاورقى نيز بر كتاب زده شده كه به نام « مترجم » آمده است .
هامش
( 1 ) . اين مبحثى است كه به موازات بحث حجاب ، بسيارى از نويسندگان اين دوره به آن پرداختهاند .
( 2 ) . نقباء البشر ، ج 2 ، ص 760 ، ش 1239 ؛ و بنگريد : ذريعه ، ج 4 ، ص 123