اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا .
اميد است كه ان شاء اللّه اگر عمر وفا كند ، راجع به اين مرام از كلمات اهل اروپا و كتب مذاهب و ملل و نحل مختلفه مفصلا و مشروحا با دلائل عقليّه به رشتهء تحرير آورده شود ، و علاقهمندان به اسلام و وطن عزيز ، اميد است جامعه را از مفاسد اين مقصد در دين و دنيا و وطن كه بعض شهوتپرستان در اذهان بىوجدانها تزريق مىكنند ، آرام سازند .
آخرين كلام خطاب به جامعه اسلامى
اى تودهء ملّت اسلامى و علاقهمندان به صفات و اخلاق انسانى و بازماندگان از امور اقتصاد و معاش و ترقيات دنيايى و زندگانى ، و بخواب رفتهگان از تحصيل روح حيات جاودانى ! دورهء امتحان شما رسيده ؛ وقت آن است كه هريك از طبقات و اصناف و افراد شما به تهذيب اخلاق و اصلاح حال و پاكى اعمال خود مجدّانه كوشش نمايد ، و حتى الامكان سعى نمايد كه جامعهء اسلام را به اخلاق زشت و صفات رذيله ننگيننسازد ، بلكه خود و بستگان خود را از افعال نكوهيده نجات بخشد و طريق مستقيم حقيقت را بپيمايد :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً »
. « 1 »
و بر حسب طاقت ، عملا و اخلاقا ، لسانا و مالا در ترويج ديانت خود كوشش نمايد . آيا چشم باز نمىكنيد ، ملل و نحل و اهل مذاهب عالم را در تبليغ و ترويج مذهب خود مشاهده نمىكنيد كه چگونه اقدامات مىنمايند ؟ آيا چه شده كه شما ملّت هنوز در بحر موّاج تنزّل و قهقراى و فقر و مذلّت غرق هستيد ؟ اميد است كه تمامى از بىهوشى به هوش آمده و نظرى بر دنياى امروزه به عقل دوربين انداخته ، خود را به ساحل نجات برسانيم ، و امتياز مذهب خود را از ساير مذاهب از جامعيّت سياست مدن و تعاليات و ترقّيات روحى و جسمى تشخيص دهيم .
تبصره
بر اهل اطلاع از قرون سابقه و دهور ماضيه ، به شهادت تاريخ ، معلوم و مبرهن است كه بسيارى از ملل و نحل و بزرگان و سلاطين و خانوادههاى معظّم به سبب ميل مفرط به زن ، هلاك و نابود شدهاند ، بلكه فلسفهء تنزّل و انحطاط تماما ميل مفرط به زنان است ؛ زيرا كه آن علّت راحتطلبى و انصراف از وظايف ملكى مىشود و قهرا منتهى به مرغوبيت شده ، از حقوق مسلّمه خويش باز مىماند ؛ و طبع مايل به مدافعه نخواهد بود . و اين مفاسد از جهت
هامش
( 1 ) . تحريم ، 6