نه مقامى است در آدم مقام معدن و نبات به ازاى نقدين ، و محرّكه عامليّه و محرّكهء شوقيّه و مدركهء جزئيّه ، به ازاى انعام ثلاثه و عقول اربعه كه حاصل مىشوند از حركات و ادراكات جزئيّه و تصرّفات متصرّف به منزلهء غلات اربع در خرمن و انبارند . مثنوى
گر ، نه موشِ وهم ، در انبار ماست * گندمِ تحصيل چل ساله كجاست ؟
« 1 » و به وجهى ، عقول اربعه و معقولات متّحدهء با آنها ، جميعا غلاتند و انبار علاتند كه داراى اينهايند به نحو اتمّ ، چون روح القدس و عقول فعّاله كه خزائن صورند ، به لسان قرآنى ، قال تعالى :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ »
. « 2 » وجه ديگر ، در تسعهء انسانيّه آن است كه : رؤساى قواى نباتيّه سه تاست ؛ غاذيه و ناميه ، و مولّده . و قواى حيوانيّه سه تاست ؛ مبداء ادراك ، و مبداء شهوت ، و مبداء غضب . و عقل او سه مرتبه دارد : عقل بالملكه ، و عقل بالفعل ، و عقل مستفاد . و امّا عقل بالقوّه - كه عقل هيولانىاش گويند - در شمار نمىآيد ، چرا كه : « قوّة الشّىء ليست بشىء » ، سيّما در مقام زكوى بودن آن .
پس ، مىگوئيم : چنان كه نعمتهاى ظاهرى زكات دارد ، نعمتها و آلاء باطنى نيز « زكات » دارد ، و زكات آنها را بايد انفاق « فى سبيل اللّه » كرد و اطلاق آيهء :
« وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ »
« 3 » سيّما آيه :
« لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ »
، « 4 » شامل است اينها را و زكات اينها ، صرف كردن اينهاست ، در طلب ملايمات غير خود ، از مستحقّين ، قولا و حالا . پس ، بايد صرف كند زكات « ابصار » را در امور مسلمين ، سيّما فقرا و مساكين ، و زكات « استماع » را ، در شنيدن استغاثهء ملهوفين ، و همچنين [ است ] در باقى مشاعر ظاهره .
و صرف كند زكات « تخيّل » را ، در تنظيم امورشان به وجه احسن ، و زكات « وهم » را ، در ادراك محبّت به فقراء صاحب فقر « نورى » و فقر « صورى » و ادراك كراهت از
هامش
( 1 ) - « مثنوى » ، دفتر 1 / 10 - رمضانى - ج 1 / 25 - نيكلسون - و ج 2 / 102 - جعفرى -
( 2 ) - حجر / 21 .
( 3 ) - سجده / 16 .
( 4 ) - آل عمران / 86 .