افزودهاند . [ اين ] قولها ضعيف است و مشهور ، همان است كه گفتيم .
تطبيق عددى : چنان كه نجاسات ظاهره ده است ، الواث معنويّه و خبائث نفسانيّه ده است نيز ، زيرا كه عدالتى كه در نزد علماء تهذيب الاخلاق معتبر است ، مانند معجون و ترياق ، اعظمى است مركب از چهار خلط كه هر يك [ از آنها ] در حدّ وسط اند : « عفّت » ، و « سخاوت » و « شجاعت » و « حكمت » .
« عفّت » خلق وسط است ، ميانهء « شره » كه شدّت شهوت است ، در هر نوعى از شهوت و « خمود » كه خاموشى حرارت شهوت است كه هر دو مذموم است . و « سخاوت » ، خلق وسط است ، ميانهء « تبذير » كه اسراف است و « تقتير » كه شدّت امساك است . و « شجاعت » ، خلق وسط است ، ميانه « تهوّر » كه توغّل در اقدام است ، بر مظانّ تهلكه و قال تعالى :
« وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ »
. « 1 » و « جبن » كه شدّت احجام و پس نشستن است ، قال الشّاعر :
لا يركنن احد الى الاحجام * يوم الوغى متخوفا لحمام
و بالجمله ، در معارك تطارد با نفوس سهگانه ؛ « امّاره » ، و « مسوّله » ، و « لوّامه » بايد « عقل » شجاع باشد ، و اين شجاعت است كه محبوب حق است كه : « انّ اللّه يحبّ الشّجاع و لو على قتل حية » ، اى : حيّة نفسه . و « حكمت » ، خلق وسط است ، ميانهء جربزه و بلاهت .
پس ، اين اطراف هشتگانه ، پليدىهاى نفساند ، به حسب باطن و باد و پليدى ديگر كه جهل « بسيط » و جهل « مركب » در علميّات محضه است ، ده مىشوند و سالك الى اللّه را تطهير از اينها لازم است .
بيت
آيينه شو ، وصالِ پرى طلعتان طلب * جاروب كن تو خانه و پس ، ميهمان طلب
« 2 »
هامش
( 1 ) - بقره / 191 .
( 2 ) - شعر از صائب تبريزى است . « ديوان صائب تبريزى » ، غزل شماره 431 ، بىچا ، بىتا ، با تصحيح اميرى فيروز كوهى ، انتشارات خيام / 160 . در خصوص اين شعر داستانى نقل كردهاند ، از حاجى اشرفى ، به نقل از شيخ آقا بزرگ .