بنى آدم مخلّع به خلعت :
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا »
نشدى و مخاطب به خطاب : « يابن آدم خلقت الاشياء لاجلك و خلفتك لاجلى » « 1 » نيامدى .
و تفضيل مفضول و ترجيح مرجوح ، بر مخلوق هم روا نيست ، هنگامى كه على احسن الاحوال است ، اگر عقل او بالفعل شده باشد . و اگر خلاف اين واقع شود ، از جهت وهم غلط كار و خيال سبكسار است كه انسان ، در حقيقت ، سه انسان ، بلكه چهار است : « انسان طبيعى » ، و « انسان نفسانى » ، و « انسان عقلانى » ، و « انسان لاهوتى » كه با نظر به « نور اللّه » با نطق « بالحق عن الحق » و آدم اوّل اوست ، چنان كه حقيقت علويّه فرموده : « أنا آدم الاوّل » « 2 » ، و قيل عن لسانه :
و انّى و ان كنت ابن آدم صورة * فلى فيه معنى شاهد بابوّتى
« 3 » و مخالفين در غلق و اضطرابند ؛ فريقى از معتزله گويند ، تفضيل مفضول به جهت مصلحتى جايز است ، و اينها با آنكه حسن و قبح را عقلى دانند ، و خود را عقليّه شمارند ، عجب است كه به چنين سخنها تفوّه كنند ! چه ، عقل ، مصلحت كامله را در مقابل اين مىرسد و تخطئهء عقول كامله در احكامى كه مىرسند ، موجب رفع امان و انسداد باب ايمان است ، چنان كه پوشيده نيست .
و اگر مصلحتى در تفضيل « مفضول » باشد ، مرجوح و مفضول است ، نسبت به مصلحت تفضيل « فاضل » و مرجّح نمىشود ، مگر آنكه جايز باشد ، تفضيل مفضول ، و اين مصادره است .
و فريقى از اشاعره گويند : مفضول ، مىشود كه در « علم » و « عدالت » و « شرف » و « شجاعت » مفضول باشد ، و ليكن در تدبير حفظ حوزهء ملّت ، « فاضل » باشد و فايدهء امام پيش ايشان ، نيست مگر حفظ حوزه ، پس آن اليق به امامت باشد ! و اين مردود است ، به آنكه ، فايدهء امام ، نه همين حفظ حوزه است ، بلكه « ابقاء دين » و « حفظ
هامش
اسلامى / 121 و « تفسير نمونه » ، ج 18 / 281 و 282 .
( 1 ) - در منابع شيعى نيامده است .
( 2 ) - به جاى اين عبارت ، در روايات شيعى آمده است : « انا سيّد ولد آدم ، « بحار الانوار » ، ج 38 / 15 و 17 و 93 و ج 4 / 32 و 67 .
( 3 ) - « ديوان ابن الفارض » / 120 .