عقل [ براى بشر ] كفايت است » باطل است ، چه عقل و شرع ، از يكديگر ناگزيرند كه « عقل » اسّ و اساس است ، و « شرع » بناى بر آن ، و بنا را بنياد نيست ، بىاساس و اساس سودمند نيست ، بىبنا . و نيز ، « عقل » چون چشم است و « شرع » فروغ او ، يا عقل چراغ است ، و شرع زيت او و :
« يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ »
« 1 » ، يا « عقل » چمنى است يا انجمنى ، و « شرع » چمن پيرا و انجمن آراست .
و چون عقل ، شرعى است « داخلى » « 2 » ، حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « اذا بلغكم عن رجل حسن حال فانظروا فى حسن عقله فانّما يجازى بعقله » . « 3 » و ابو عبداللّه عليه السّلام فرمود : « من كان عاقلا كان له دين » ، و نيز فرمود : « العقل ما عبد به الرّحمن و اكتسب به الجنان » . « 4 »
و چون شرع ، عقلى است « خارجى » ، خداوند - جلّ شأنه - سلب عقل فرموده ، در كتاب مجيد از كفره . پس ، « عقل » و « شرع » بايد متظاهر و متعاضد باشند . قال اللّه تعالى :
« نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ »
« 5 » و در علوم و صناعات ، رموز دقيقه و امور عجيبه هست كه به عقول خلق به انجام نمىرسد و باليقين با ارشاد انبياء - عليهم السّلام - است ، مثل بسيارى از دقايق علوم الهيّه و علم نجوم و علم طبّ .
و اگر گوئى : خلفا عن سلف استنباط كردهاند ، گوئيم : [ حتى اگر اين گونه هم بوده باشد ، باز ] به ارشاد انبياء - عليهم السلام - بوده ، چه در هر زمان ، « بعثت » بوده است .
و امّا طريقهء حكماى الهيّين آن است كه : انسان ، مدنى است بالطّبع « 6 » ، يعنى : بايد اجتماع كنند در مدينهها ، تا اين براى آن « طحّانى » كند ، و آن ، براى اين « خبّازى » و فلان « حياكت » كند و به همان « خياطت » و همچنين . و چون شهوت و غضب ، بر مردم مستولى است : بيت
هامش
( 1 ) - نور / 35 .
( 2 ) - « الحياة » ج 1 / 76 - 84 . در احاديث آمده است : لا دين لمن لا عقل له « بحار الانوار » ، ج 1 / 92 و ج 77 / 106 .
( 3 ) - « بحار الانوار » ج 1 / 93 و 106 .
( 4 ) - « بحار الانوار » ، ج 1 / 116 و 170 و « آثار الصّادقين » ، چاپ اول 1370 ، ج 13 / 387 .
( 5 ) - نور / 35 .
( 6 ) - نظر علامه طباطبائى ، در « تفسير الميزان » .