است ، وجوب « اصلح » كه خداى تعالى ، اصلح به حال هر شىء را ، بايد به او برساند ، هر گاه با مصلحت كلّ نظام مصادم نباشد . و از انواع وجوب لطف است ، « وجوب تكليف » ، چه استكمال مكلّف ، منوط به آن است .
پس ، همچنين از انواع وجوب لطف است ، وجوب « بعثت نبى » ، چه مشتمل است بر فوايد بسيار ، مثل معاضدت عقل ، در احكامى كه مستقل است به نيل آنها ، مانند « اثبات صانع » و « حيات » و « علم » و « قدرت » او و امثال اينها ، از چيزهائى كه موقوف عليه و سابق بر « نبوّت » است . و اگر موقوف بر نبوّت باشند ، « دور » لازم آيد .
و از اين قبيل است ، جميع واجبات عقليّه ، مانند وجوب معرفة اللّه - تعالى - و وجوب دفع ضرر محتمل ، و وجوب حضور به محضر نبى و استماع دعوت او ، و وجوب نظر در معجزهء او . كه در [ همهء ] اينها ، بايد نخستين « 1 » ، پيروى پيغمبر « درونى » شود ، تا توان اذعان به حقيقت پيغمبر « برونى » كرد . و اگر وجوب اينها به قول او باشد ، افحام لازم آيد . چه ، كسى را رسد كه بگويد :
« نظر در معجزهء تو نكنم ، تا بر من واجب نشود ، و بر من واجب نشود ، تا حقيّت تو بر من ثابت نشود ، و حقيّت تو ثابت نشود ، تا نظر در معجزهء تو نكنم » ! و [ بدين ترتيب ] ، « دور » « 2 » لازم آيد .
و از فوايد بعثت است ، تأديب احكامى كه عقل در نيل او مستقل نيست ، مثل بعضى از احكام شرعيّهء ، فرعيّه ، چون استحباب صوم عرفه و حرمت صوم عيد . و از فوايد آن ، تبيين اغذيه و اشربهء نافعه و ضارّه [ است ] ، و معلوم كردن اينها با « تجربه » به طول انجامد ، و تا حصول تجربه ، گاه باشد منجر به هلاكت شود . و از فوايد آن ، تكميل افراد انسان ، به حسب قابليّات ايشان به تعليم امور خفيّه و تحريض بر اخلاق حسنه و آداب فاضله .
پس ، شبههء براهمه كه به وجوب بعثت و حسن او « 3 » قائل نيستند و گويند : « در
هامش
( 1 ) - نخست .
( 2 ) - استحالهء « دور » مانند استحالهء « تسلسل » ، از جمله قواعدى است كه بسيارى از مسائل مهمّ فلسفى ، بر آن مترتّب مىشود . « قواعد كلّى فلسفى » ، ج 1 / 247 .
( 3 ) - يعنى : آن .