[ شرح قصيدهء عينيّه ابن سينا ] « 1 »
و شيخ رئيس را - كه مروّج حكمت مشّائيه است - قصيدهء عينيّه است ، در اين باب ، چون لفظا و معنا تماميّتى دارد ، مانند خودش كه در ميانهء مشّائين اسلام تماميّتى دارد و به همهء فنون حكمت آراسته است « 2 » ، چنان كه از مادّه تاريخش نيز مفهوم مىشود :
حجّة الحقّ ابو على سينا * در « شجع » آمد ، از عدم به وجود
در « شصا » كسب كرد ، كلّ علوم * در « تكز » كرد ، اين جهان بدرود
لهذا ، آن را نقل كنيم و مجملا شرح دهيم :
[ 1 . ]
هبطت اليك من المحلّ الارفع * ورقاء ذات تعزّز و تمنع
[ ترجمه بيت : از جايگاهى بلند و بس رفيع ، به سوى تو فرود آمد ، كبوترى نيرومند و خويشتندار ، كنايه از فرود روح انسان ، به عالم طبيعت ، از اوجههاى تجرّدستان . ]
« ورقاء » در زبان اهل معنى ، كبوتر نفس ناطقه است ، سيّما نفس كليّهء الهيّه و هبوط آن ، فيضان آن است ، از محلّ ارفعى كه « عقل كل » باشد . و فيضان آن ، [ از آن رو ] است كه « اثر » از « مبداء اثر » بيايد و چيزى از آن نكاهد و در اياب و رجوع به غايت ، چيزى بر كمال آن نيفزايد ، چنان كه در فيضان « عكس » از « عاكس » و « ظلّ » از « ذى ظلّ » است . و « غايات » ، بداياتاند و « عزّت » ، قوّت و قدرت است ، كقول اللّه تعالى :
« فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ »
. « 3 »
و « تعزّز » ، اشارت است به عقل عملى كه مظهر قدرت است ، و « تمنع » ، از « منع مناعة » - به ضمّ عين الفعل - است ، به معنى مجد و بزرگوارى ، اشارت است به
هامش
( 1 ) - قصيده عينيّهء ابن سينا در مصادر مهم ، از جمله « وفيات الاعيان » ابن خلّكان آمده است . بنگريد به : « وفيات الاعيان » ، طبع اولى 1367 قمرى ، حقّقه و علّق عليه : محمد محى الدين عبد الحميد ، مكتبة النهضة المصرية ، ج 1 / 422 و 423 .
( 2 ) - ن . ك به : « تاريخ فلسفهء اسلامى » ج 1 / 399 - 432 ، « مطالعات تطبيقى در فلسفهء اسلامى » سعيد شيخ ، چاپ اول 1367 ، انتشارات خوارزمى / 130 - 157 و « دايرة المعارف بزرگ اسلامى » ، ج 4 ، چاپ اول 1370 / 1 - 49 .
( 3 ) - يس / 13 .