اگر صور جزئيات است ، با اتّصال به صور جزئيه و عالم محسوسات است و گويا اغبرهاى است ، تصاعد مىكنند به چهرهء پردگى روح ، و اگر صور كليّات است ، با اتّصال به عقل فعّال و عالم الذّكر الحكيم است ، نه عالم حسّ اگر چه ادراك جزئيات به نحو اعداد ، در نيل كليّات ، دخيل است ، كه : « من فقد حسّا فقد علما » . « 1 »
و ليكن ، امطار كليّات ، از سحاب رحمت حق از باطن و سلسلهء نزوليّه مترشّح گردند ، بر اراضى قلوب :
« فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها »
. « 2 » چه ، صور كليّه ، همهء انواع در آن آئينه جهان نما منقوش است :
« وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ »
. « 3 » پس ، علوم نفوس ، انفعالى است و نفوس ، به غير مستكملاند و بر حق ، انفعال و استكمال روا نيست . پس ، صور علميّه حق ، از ذات حق بذاته منبعث شوند و به آن صور اشياء به وجود آيند . گويند : « علم فاوجد » نه آنكه « اوجد فعلم » . و شيخ رئيس در الهيّات « شفا » « 4 » گفته است اين مضمون را كه :
جايز نيست كه واجب الوجود تعالى ، عالم باشد اشياء را ، از اشيا و الّا اگر آن علوم ، اجزاء ذاتش باشند ، تركيب در ذات لازم آيد ، و اگر عارض باشند ، « واجب العلم » نخواهد بود ، چه آن علم مستفاد از غير است ، پس ممكن است و حال آنكه از مبرهنات است كه واجب الوجود بالذّات واجب الوجود من جميع الجهات ، و لازم آيد استكمال و اينكه به سبب غير ، به حالى باشد كه بالذّات ، به آن حال نباشد و حال آنكه حالش ، قبل از اشياء و بعد از حصول اشياء ، يك حال است كه فوق التّمام است .
و ديگر : هر چيز كه « عارض » خارجى « 5 » [ و ] « عروض » خارجى داشته باشد ، براى آن ، از عروض آن ، تركيب در ذات معروض لازم مىآيد ، از « ما بالقوّة » و « ما بالفعل » ،
هامش
( 1 ) - « قواعد كلى فلسفى » ، ج 2 / 435 - 442 . مىتوان ادّعا نمود كه : اكثر حكماى اسلامى ، بلكه همهء آنها ، مفاد اين قاعده را پذيرفته و در برخى موارد ، آن را مورد استناد قرار دادهاند . در خصوص اين قاعده ، همچنين نگاه كنيد به : « فوائد » ، منوچهر صدوقى ، گفتار شماره 33 / 178 .
( 2 ) - روم / 23 .
( 3 ) - بقره / 139 .
( 4 ) - دربارهء « شفا » نگاه كنيد به : « دايرة المعارف تشيع » ، چاپ اول 1383 ، نشر شهيد محبّى ، ج 10 / 1 - 5 .
( 5 ) - در اصل « خارجيى » ضبط شده است .