حصول آن نسبت به كسانى كه از مكّه دورند ، به حسب عادت ، بعيد الوقوع است ، و علم به آن عادتا متعذّر است .
و هرگاه علم به جهت حاصل نموده ، ليكن تيامن و تياسر فى الجمله كه مانع از صدق جهت نباشد ، بر او مشخّص نبوده باشد ، تحصيل علم به آن لزومى ندارد ؛ چه ، قدر لازم ، تعيّن جهت عرفيه است .
بلى ، هرگاه دقّت نموده ، بعض خطوط طرفين را يافت كه مسامت قبله نيست ، استقبال او آن خطوط را صورتى ندارد ، و جهت عرفيه نسبت به او به آن سبب ، ضيق به هم مىرساند ؛ چه ، در صدق جهت ، احتمال اصابهى كعبه ، معتبر است .
و هرگاه قادر بر تحصيل علم به جهت نباشد ، اكتفا به ظنّ مىشود ، و با امكان تحصيل علم ، اكتفاى به ظن ، محلّ اشكال است ( 1 ) * ؛ هر چند مظنّه از ملاحظهى محراب ، يا قبور مسلمين ، يا اخبار صاحب خانه ، و نحو آن حاصل شده باشد .
و ظاهر قاعده آن است كه مع الامكان ، تحصيل علم ، لازم ( 2 ) * * و با عدم امكان آن ، رجوع به ظن اقوى فالاقوى مىشود ، و بعد از تعذّر ظنّ قوى ، به ظنّ ضعيف اكتفا مىشود .
و با عدم امكان تحصيل ظن ، ظاهر اطلاق جمعى از علما « 1 » جواز تقليد غير
هامش
( 1 ) * علامات قبله از ملاحظه حركات شمس و قمر و كواكب ، خصوصا از ستارهى جدى و ملاحظهى مشرق و مغرب با مراعات فصول اربعه بسيار است ، بلكه از آلات چندى مثل قطبنما و اسطرلاب و غير آن ، تحصيل علم عادى ميسّر است . ( محمّد باقر )
( 2 ) * * اعتماد بر عمل مستمر بين المسلمين مطلقا در محراب و وضع قبور و نحو آنها قوى است . ( محمّد باقر )
( 1 ) - محقّق حلّى در شرايع الاسلام ، ج 1 ، ص 56 ؛ علّامهى حلّى در مختلف الشيعة ، ج 2 ، ص 71 - 72 و منتهى المطلب ، ج 4 ، ص 175 ؛ شهيد اوّل در البيان ، ص 116 و الدّروس الشرعيّة ، ج 1 ، ص 159 - 160 .