لو لا الكلمة افترقت ، فدلت على مفرقها ، و تباينت فأعربت عن مباينها ، لما تجلى صانعها للعقول .
اگر نه اين بود كه كلمهها جدا شد ، پس دلالت كردند بر جدا كنندهء آنها و مباينت بهم رسانيدند ، پس ظاهر گردانيدند كسى كه مباينت ميان ايشان افكنده ، يا مباين ايشان گردانيده ، هرآينه ظاهر نمىشد صانع آنها براى عقول .
مترجم گويد : اين فقرات را به چند وجه توجيه مىتوان كرد :
اول : آن كه مراد از كلمه لغتهاى مختلفه و اصوات متنوعهء خلق باشد ، زيرا كه اين از قدرتهاى عظيم حق تعالى است كه با اين كثرت اجناس مخلوقات هيچ صدائى به صدائى ديگر شبيه نيست ، و هر يك را به لغت خاصى مخصوص ساخته است ، چنانچه در قرآن مجيد مىفرمايد « و اختلاف ألسنتكم و ألوانكم » « 1 » .
يعنى : و از آيات و علامات وجود و عظمت و قدرت و حكمت خدا است اختلاف زبانهاى شما ، و چنانچه اختلاف اينها دلالت بر وجود صانع مىكند مباينت و تضاد اينها دلالت مىكند بر آن كه حق تعالى منزه است از مشابهت اينها به وجهى چند كه سابقا مذكور شد .
دوم : آن كه مراد از اختلاف كلمه اختلاف رأيها و عزمها باشد ، چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود : عرفت اللّه بفسخ العزائم ، يعنى خدا را شناختم به فسخ كردن عزمها ، يعنى بسيار عزمى كردم و خدا عزم مرا متبدل گردانيد يا ميسر نگردانيد ، پس دانستم كه مدبرى هست كه قدرت بر فسخ عزائم من دارد .
سوم : آن كه مراد از كلمه جميع مخلوقات خدا مراد باشد از اين جهت كه دلالت دارند بر وجود و قدرت و علم و حكمت تعالى ،
هامش
( 1 ) سورهء روم : 22 .