بيان و تفكيك نمايد . « 1 » استعمال كنايات متشابه در هر صورت ، لازمهى هر سخن علمى بوده و مىباشد كه بايد با تدبّر و درايت ، تشابه معنوى يا لفظى را يافت . بالاخره متشابهات در تشابهاند نه در اشتباه و شبهه . تشابه همانند دو لفظ است كه در وهلهى اول ممكن است معانى همانند پيدا كنند ، لكن با تجريد ذهن و دقت در قراين ، اين همانندىِ معنوىِ اوليه ، به دوگانگى معنوى ثانويه تبديل مىشود . درست است كه حضور متشابهات در فكر و ذهن آدمى مقتضاى طبيعى فهم بشرى است ، ولى اولًا برطرفسازىِ تشابهات قرآنى سادهتر از ساير متون است ، ثانياً با دقت و تفكر ، تشابه از ميان مىرود و معانى مقصود با روشهاى مذكور مشخص مىگردد . ديگر اين كه اگر در قرآن هرگز متشابه و معانى عميق مورد تفكر وجود نداشت ، اولًا حجم قرآن چندين برابر مىشد ، و در ثانى مكلفان را به بطالت و عدم تفكر وامىداشت . استاد خوب كسى است كه دروسش علاوه بر مطالب بديهى ، مطالبى عميق - براى زمينه سازى بررسى و تفكر بيشتر - داشته باشد تا شاگردان را به وسيلهى بديهيات به تفكر در مطالب عميق رهبرى كند . امر به تعقل « افلاتعقلون ؟ » ، تفكر ، شعور « افلاتشعرون ؟ » و . . . به همين منظور است كه بايستى در متشابهات - و حتى در محكمات - حركت شايستهى فكرى كرد . اينجا يكى از تفاوتهاى مطالب عميق و شايستهى تفكر در قرآن و غير قرآن اين است كه در قرآن با فكر قرآنى - كه صراط مستقيم فهم قرآنى است - حتماً به مقصود مىرسيم ، ولى در كتابهاى غير وحيانى يااصلًا به مقصود نمىرسيم يا به مقصودى غير منظور و غلط مىرسيم و يا به مقصود صحيح مىرسيم اما با مشكلات زياد و راهى طولانى و خسته كننده ، ولى در تفكرات صحيح قرآنى هرگز خستگى و ناشدنى وجود ندارد ، بلكه موجب شوق و رغبت بيشترى مىگردد . معناى دقيق عبارات و اصطلاحاتِ آن ، با توجه به خود
هامش
( 1 ) - بالاتر اين كه انسان مىتواند با تمسك به قرآن كريم و تقواى الهى به درجات بالاترى نيز نائل گردد - تا حدى كه تمام وجودش را با نور قرآن نورانى و نورانىتر نمايد هر چه تمسك بالاتر و تقوا بيشتر ، ميزان نور بالاتر و كسب نور بيشتر - تا جايى كه هيچ نقطهء ابهامى در هيچ بعدى از ابعاد . علمى ، عملى ، عقلى ، شرعى و . . . طرق الى اللهى او يافت نگردد . و اين شدنى و ممكن است كه : « الذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا » يقيناً راهها را برايش باز مىكنند و او را به منبع نور مىرسانند . « اللَّه ولى الذين امنوا يخرجهم من الظلمات الى النور » . . . ( خادمالقرآن )