ذلك ظنّ الذين كفروا ، فويل للذين كفروا من النار . فانشأ الشيخ يقول :
شعر :
أنت الإمام الذي نرجو بطاعته * يوم النجاة من الرحمان غفرانا
أوضحت من أمرنا ما كان ملتبساً * جَزاك ربّك بالإحسان إحسانا « 1 »
ياقوت : بدانكه قائلان به « أمر بين أمرين » در نفى جبر و تفويض مستند شدهاند به اين حديث ، با اينكه اين حديث شريف چنان كه بر نفى جبر و تفويض دلالت دارد ، بر نفى اضطرار نيز دلالت دارد ، كما لا يخفى .
و « أمر بين أمرين » ايشان جبر در اختيار است كه عين اضطرار است و اقرار ايشان به اين معنى در كلام بسيار است . پس ايشان نيز به اقرار خود جبرى باشند ، گو جبر ايشان مانند جبر صوفيّه غير جبر اشاعره بود و از همه گذشته « لا جبر » در حديث جبر ، ايشان را نيز نافى است ، بلكه در نفى هر گونه جبرى كافى است و مخصّص منتفى است و « أمر بين أمرين » مخصّص نيست ، چنان كه بيايد .
فصل ششم
محقّقان علماى شيعه و جمهور حكماء متشرّعه قائلند به « أمر بين أمرين » موافق آنچه در احاديث اهل بيت عليهم السلام وارد شده است كه : لا جبرَ ولا تفويض ، بل أمر بين أمرين « 2 » لكن اين حديث در احاديث به يكى از دو معنى است كه بيايد و هر دو از محلّ نزاع بيرون است و مع هذا اين بزرگواران در محلّ نزاع ، مستند به اين حديث شدهاند و هر كسى در تحقيق معنى آن سخنى گفته ؛ بعضى موافق حديث و خارج از محلّ نزاع و بعضى بر عكس و مجموع سخنان - على ما يَحضرني الآن - چهارده سخن است :
سخن اوّل :
بعضى گفتهاند كه : در همهء افعال جبر نيست و در همه تفويض نه ، بلكه آدمى در
هامش
( 1 ) . الوافي ، ح 1 ، ص 535 - 536 ، باب الجبر والقدر . . . ، ح 1438 .
( 2 ) . عوالي اللئالي ، ج 4 ، ص 109 ، ح 165 .