المأمون : فرّجتَ عنّي فرّج اللَّه عنك « 1 » .
مقدّمهء سيّم آنكه : در حمل كلمات سابقه مستفاد شد كه ارادهء الهيّه بر دو قسم است : ارادهء تكوينى و ارادهء تكليفى پس علم به نفعى كه اراده عبارت است از آن ، در افعال تكوينيّه مخصّص بودن آن ظاهر است و موجب اختيار احد طرفين مقدور است .
و امّا در افعال تكليفيّه ، پس معنى ارادهء خداى تعالى نماز را مثلًا ، كه فعل مكلّف است و مىكند آن را به امر خدا ، اين است كه حقّ تعالى عالِم به نفع وجود نماز است از براى مكلّف هر گاه اختيار كند فعل آن را از روى اختيار ، نه به اين نحو كه خدا او را مضطرّ كند به فعل و اين منافات با وجوب شرعى ندارد ؛ به جهت آنكه وجوب شرعى نه معنى الجا و الزام است ، بلكه مراد از آن ، بيان علم به نفعى است كه موصوف است به معذّب شدن مكلّف آن بر تقدير عدم اختيار فعل ، پس علم به نفع ، از تكوينات اراده است و ظهور اثر تعلّق آن به آن شىء ، مراد تكوين است و فعل است و در شرع تعبير مىشود از آن به لفظ « كن » .
و امّا در تكليفيّات ، پس لفظ امر مثل « صَلّ » به منزلهء ظهور اثر است در تكوينات كه از آن تعبير مىشود به لفظ « كن » و آن طلبى كه لفظ امر دلالت دارد بر آن ، همان علم به نفع وجود مكلَّف به است به اختيار مكلّف ، كه ظاهر مىشود اثر او در فعل مكلّف و به عبارت اخرى ظهور اثر تعلّق اراده به شىء مراد در تكوينيّات به لفظ « كن » است و در تكليفيّات به لفظ « كَوّن » به صيغه امر باب تفعيل .
و مىتوانيم گفت كه : مراد از ارادهء الهى در افعال عباد از امور تكليفيّه رضا باشد ، يعنى خشنود است به طاعات عباد در واجبات و مستحبّات و در امور مباحه به معنى عدم منافرت و در معاصى منع نكردن ايشان به عنوان مجبوريّه كه مآل معنى « أراد أن لا يسجد » در حديث ، راجع به آن مىشود و از اين باب است قول حقّ تعالى :
« وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا »
« 2 » .
و گاه است كه اطلاق مىشود مشيّت در افعال عباد به نسبت به حقّ تعالى بر توفيق و خذلان و ايجاد مانع ، مثل گردانيدن كارد را از حلق اسماعيل و همچنين قول حقّ تعالى :
« وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ »
« 3 » . مراد از آن اين است كه افعال عباد خالى نيست از اينكه يا از راه توفيق است ، يا خذلان ، يا رفع مانع ، يا ايجاد مانع ، و بالجمله نه بنده مجبور است بر فعل و نه حقّ تعالى معزول است از قدرت .
و مىتوانيم گفت كه : مراد از ارادهء افعال عباد ، همان ايجاد اسباب فعل از آلات و
هامش
( 1 ) . عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج 1 ، ص 134 ، ح 33 ؛ التوحيد ، ص 341 ، ح 11 ؛ الاحتجاج ، ج 2 ، ص 412 .
( 2 ) . انعام ( 6 ) : 107 .
( 3 ) . انسان ( 76 ) : 30 ؛ تكوير ( 81 ) : 29 .