يَشَأْ ، وَشَاءَ وَلَمْ يَأْمُرْ ؛ أَمَرَ إِبْلِيسَ أَنْ يَسْجُدَ لِآدَمَ ، وَشَاءَ أَنْ لَايَسْجُدَ ، وَلَوْ شَاءَ لَسَجَدَ ، وَنَهى آدَمَ عَنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ ، وَشَاءَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا ، وَلَوْ لَمْ يَشَأْ لَمْ يَأْكُلْ » .
شرح : نهى آدم از اكلِ شجره ، دو قسم واقع شده در قرآن و شخصِ شَجَرهء هر كدام ، غير شخص شجرهء ديگرى است و هر دو شخصِ شجره ، از يك جنس است :
اوّل : نهى در آيت سورهء بقره :
« وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ »
« 1 » و اين نهى ، صريح است و براى تحريم است و آدم عليه السلام مخالفت آن نكرده اصلًا .
دوم : نهى در سورهء طه :
« فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى »
« 2 » و اين نهى ، غير صريح است از اكل شجرهء ديگر كه آن را ابليس « شَجَرَةُ الْخُلْد » و « مِلْكِ لَايُبْلى » ناميده و اين نهى ، براى تنزيه است ، بنابر اين كه مراد به شَقا ، آزار كشيدن در دار دنياست ، مثل :
« طه * ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى »
« 3 » ؛ زيرا كه هيچ كس توهّم سوء عاقبت در آدم عليه السلام نكرده و آدم عليه السلام مخالفت اين نهى كرده از روى نسيان و خطا ، موافق آيت سورهء طه كه :
« وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً »
« 4 » .
و بيان مىشود در « كِتَابُ الْأَيْمَانِ وَالنُّذُورِ وَالْكَفَّارَاتِ » در حديث دوّمِ باب چهاردهم كه « بَابُ الاسْتَثْنَاءِ فِي الْيَمِينِ » است . و ميان خطاب به اين نهى و ميان مخالفت آدم ، سى سال فاصله بوده و به اين حجّت كه سهولتِ خطاب و فراموشى است آدم ، مغلوب كرده موسى را ، چنانچه در روايتِ موافق و مخالف مذكور است .
على بن ابراهيم در تفسير سورهء بقره گفته كه :
حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ : إِنَّ مُوسى عليه السلام سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ آدَمَ عليه السلام فَجَمَعَ ، فَقَالَ لَهُ مُوسى : يَا أَبَه ! أَ لَمْ يَخْلُقْكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ ، وَأَسْجَدَ لَكَ مَلَائِكَتَهُ وَأَمَرَكَ أَنْ لَاتَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ ، فَلِمَ عَصَيْتَهُ ؟
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) : 35 ؛ اعراف ( 7 ) : 19 .
( 2 ) . طه ( 20 ) : 117 .
( 3 ) . طه ( 20 ) : 2 .
( 4 ) . طه ( 20 ) : 115 .