راء بى نقطه و تشديد ياء است .
ضمير قَالَ در اوّل و سوم ، راجع به امام است و در دوم ، راجع به راوى مطلق است ، يا راجع به هشام است .
مجموع اين آيت ، در سورهء رعد چنين است :
« وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّيَّةً وَ ما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ * يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ »
« 1 » و اين آيت ، بعد از آياتى است كه در آنها اخبار به اين است كه :
جمعى از احزاب ، منكر مضمون بعضِ قرآن مىشوند و آن بعض كه منكرش مىشوند ، مناطِ توحيد است .
و مراد در اين آيت بيانِ اين است كه : آن بعض ، امُّ الكتاب است و محفوظ بوده در هر شريعتى ، موافق آيت سورهء شعراء :
« وَ إِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ »
« 2 » و محو و اثبات ، تعلّق به آن نگرفته و نخواهد گرفت اصلًا . و از اين ظاهر مىشود كه « امُّ الْكِتَاب » عبارت است از مضمون آيات محكماتى كه در آنها نهى از پيروى ظن و اختلاف از روى اجتهاد هست و تسميهء آنها به امّ الكتاب ، به اعتبار اين است كه آنها دالّ است بر بطلانِ امامت ائمّهء ضلالت و حقيتِ امامت ائمّهء عالمين به جميع متشابهاتِ كتاب الهى در هر زمان تا انقراض دنيا .
پس از آن محكمات ، ظاهر مىشود معانى جميع كتاب الهى ، مانند ظاهر شدن فرزند از مادرش . و اين موافق است با آيت سورهء آل عمران :
« هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ » .
« 3 » و از اين ظاهر مىشود كه :
« رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ »
عبارت است از صاحبان شريعت على حده كه پيش از صاحب اين شريعت بودهاند و ايشان پنج كساند : آدم و نوح و ابراهيم و موسى و عيسى عليهم السلام .
و ذكر
« وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّيَّةً »
اشارت به اين است كه جايز نبوده آن رسل را اين كه به سر خود ، تعيينِ اوصيا نمايند ، به سبب ميل خاطر به جانب زنان ، يا به سبب ميل خاطر به جانب فرزندان .
هامش
( 1 ) . رعد ( 13 ) : 38 و 39 .
( 2 ) . شعراء ( 26 ) : 196 .
( 3 ) . آل عمران ( 3 ) : 7 .