كه : اى تعجّب از جماعتهايى كه دعوى مىكنند بر امير المؤمنين عليه السلام سخنى را كه نگفته آن را هرگز ؛ چه خطبه گفت امير المؤمنين عليه السلام مردمان را در كوفه به اين روش كه گفت : ستايش اللَّه تعالى راست كه به شواهد ربوبيّت به دل بندگان خود انداخته ستايش خود را و جبلّى ايشان كرده شناخت صاحب كلّ اختيار هر كس و هر چيز بودنِ خود را ، بى حاجت به نظر ايشان ، در كتاب الهى و قول رسول و حُجَج .
اشارت است به آيت سورهء اعراف :
« وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا »
« 1 » و بيان شد در شرح حديث هفتمِ باب بيستم .
اصل : « الدَّالِّ عَلى وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ ، وَبِحُدُوثِ خَلْقِهِ عَلى أَزَلِهِ ، وبِإِشْبَاهِهِمْ « 2 » عَلى أَنْ لَاشِبْهَ لَهُ ، الْمُسْتَشْهِدِ بِآيَاتِهِ عَلى قُدْرَتِهِ » .
شرح : اين فقرات ، براى تفصيل طرق الهامِ حمد و معرفت ربوبيّت است .
الدَّالِّ و نظاير آن ، مجرور و صفت « اللَّه » و منصوب به تقديرِ « أَعْنِي » و مرفوع به تقدير « هُوَ » مىتواند بود . و مفعول « الدَّالِّ » محذوف است به تقدير « الدَّالِّ النَّاسَ » .
الْوُجُود ( به ضمّ واو ، مصدر باب « ضَرَبَ » ) : دارايى ؛ و مراد اين جا ، وسعت مملكت است ، يا مراد وسعت قدرت است ، چنانچه گذشت در شرح كلام مصنّف در ذيل احاديثِ باب چهاردهم .
مراد به خَلْق اين جا مخلوق است . و آن اين جا عبارت است از آنچه محسوس خلايق است از مخلوقات او ، مثل آسمان و زمين . و دلالت بر وسعتِ مملكت ، يا وسعت قدرت او به خلق او ، اشارت است به آنچه مذكور است در امثال آيت سورهء ذاريات كه :
« وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ * وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ » .
« 3 »
اضافهء حُدُوث به خَلْقِهِ براى عهد خارجى است ؛ و مراد ، حدوث به قولِ « كُنْ » است ،
هامش
( 1 ) . اعراف ( 7 ) : 172 .
( 2 ) . كافى مطبوع : « وباشتباههم » .
( 3 ) . ذاريات ( 51 ) : 47 و 48 .