سَمَاوَات عبارت است از مافوقِ افُق حقيقى كعبه از جملهء اجسام . و ارَضِين عبارت است از ماتحتِ آن . و توضيحِ اين مىشود در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در شرح حديث هفتمِ باب اوّل .
عُلى ( به ضمّ عين و تخفيف لام و الف مقصوره ) جمع « عُلْيَا » به ضمّ عين و سكون لام و ياء دو نقطه در پايين و الف مقصوره است و آن ، مؤنّث « أَعْلى » است . ) سُفْلى ( به ضمّ سين و سكون فاء و لام و الف مقصوره ) مؤنّث « أَسْفَل » است .
يعنى : غايب نشده از او پنهانهاى غيبهاى خواهشِ نفس و نه دقايق پردگىِ تاريكىهاى تاريكىها و نه آنچه در آسمانهاى بلندترها تا زمينهاى پستتر است .
اصل : « لِكُلِّ شَيْءٍ مِنْهَا حَافِظٌ وَرَقِيبٌ ، وَكُلُّ شَيْءٍ مِنْهَا بِشَيْءٍ مُحِيطٌ ، وَالْمُحِيطُ بِمَا أَحَاطَ مِنْهَا الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الصَّمَدُ ، الَّذِي لَايُغَيِّرُهُ صُرُوفُ الْأَزْمَانِ ، وَلَا يَتَكَأَّدُهُ صُنْعُ شَيْءٍ كَانَ ، إِنَّمَا قَالَ لِمَا شَاءَ : « كُنْ » فَكَانَ » .
شرح : مِنْهَا سه جا ، به كسر ميم و سكون نون ؛ و ضمير ، راجع به مَا موصوله در فقرهء سابقه است ، به اعتبار اين كه عبارت از اجسام است .
حَافِظٌ وَ رَقِيبٌ از قبيل عطف صفتى بر صفتى ديگر براى يك موصوف است . و « حَافِظ » به معنى نگاهدارِ چيزى از زوال است ، موافق آيت سورهء فاطر :
« إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا »
« 1 » .
« رَقيب » به معنى نگاهبانِ چيزى در زمان بقا و تغيّر احوال است ، موافق آيت سورهء احزاب :
« وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً » .
« 2 »
« شَيْ » ء در بِشَيْءٍ عبارت است از جزء ، مثل نصف و رُبع ؛ و مراد اين است كه : هر جسمى متجزّئ است ، موافق آنچه گذشت در حديث هفتمِ باب شانزدهم در فقرهء چهارم كه : « لِأَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ مُتَجَزِّئ » « 3 » و بيان شد .
هامش
( 1 ) . فاطر ( 35 ) : 41 .
( 2 ) . احزاب ( 33 ) : 52 .
( 3 ) . الكافي ، ج 1 ، ص 116 ، ح 7 .