[ حديث ] يازدهم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ] عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ ، قَالَ : قَالَ أَبُو شَاكِرٍ الدَّيَصَانِيُّ : إِنَّ فِي الْقُرْآنِ آيَةً هِيَ قَوْلُنَا ، قُلْتُ : مَا هِيَ ؟ فَقَالَ :
« وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ »
فَلَمْ أَدْرِ بِمَا أُجِيبُهُ ، فَحَجَجْتُ ، فَخَبَّرْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام ، فَقَالَ : « هذَا كَلَامُ زِنْدِيقٍ خَبِيثٍ ، إِذَا رَجَعْتَ إِلَيْهِ ، فَقُلْ لَهُ : مَا اسْمُكَ بِالْكُوفَةِ ؟ فَإِنَّهُ يَقُولُ : فُلَانٌ ، فَقُلْ لَهُ : مَا اسْمُكَ بِالْبَصْرَةِ ؟ فَإِنَّهُ يَقُولُ :
فُلَانٌ ، فَقُلْ : كَذلِكَ اللَّهُ رَبُّنَا فِي السَّمَاءِ إِلهٌ ، وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ ، وَفِي الْبِحَارِ إِلهٌ ، وَفِي الْقِفَارِ إِلهٌ ، وَفِي كُلِّ مَكَانٍ إِلهٌ » .
قَالَ : فَقَدِمْتُ ، فَأَتَيْتُ أَبَا شَاكِرٍ ، فَأَخْبَرْتُهُ ، فَقَالَ : هذِهِ نُقِلَتْ مِنَ الْحِجَازِ .
شرح : الدَّيَصَانِي ( به فتح دال بى نقطه و فتح ياء دو نقطه در پايين و صاد بى نقطه و الف و نون و ياء مشدّده ) : مُلحد . شهرستانى در كتاب ملل و نحل گفته :
از جمله طوايف ثنويّه كه قائلاند به دو اصل قديم - يكى نور و ديگرى ظلمت - و به اين جدا شدهاند از مَجوس ؛ چه مجوس قائلاند به قِدَمِ نور و حدوث ظلمت ، طايفهء ديصانيّهاند . اصحاب ديصانى كه پيش از مانى بوده مىگويند كه : نور كه فاعل خير است ، در بالاست و ظلمت كه فاعل شرّ است ، در پايين است و با هم ملاقات دارند .
و گفته كه : « بعض ديصانيّه قائلاند به اين كه جنس نور و ظلمت يكى است ، مثل مِنشار كه جنس آن آهن است و صفحهء آن نرم و بى آزار است و دندانهء آن درشت و خراشنده است » « 1 » .
مراد ابو شاكر اين است كه : اين آيت دلالت مىكند بر اين كه فاعل حوادث از خير و شرّ ، جسم قديم است كه هم در آسمان است و به آن اعتبار ، فاعلِ خير است ؛ و هم در زمين است و به آن اعتبار ، فاعل شرّ است .
بِمَا مركّب از حرف جرّ و « مَا » استفهاميّه است و اثباتِ الف آن با وجود حرف جرّ ، شاذّ است .
هامش
( 1 ) . ر . ك : الملل و النحل ، ج 1 ، ص 250 - 253 .