خَلَقَ مُلْبَسٌ بِهِ الذُّلُّ لِفَاعِلِهِ ، وَقِلَّةٌ « 1 » لِمَا أَرَادَ بِهِ ، لَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ طَرْفَةَ عَيْنٍ أَنْ يَقُولَ لَهُ : « كُنْ » فَيَكُونُ ، وَالْقَاهِرُ مِنَّا عَلى مَا ذَكَرْتُ وَوَصَفْتُ ، فَقَدْ جَمَعْنَا الِاسْمَ ، وَاخْتَلَفَ الْمَعْنى » .
شرح : الْعِلَاج ( به كسر عين بى نقطه و جيم ، مصدر باب مُفَاعله ) : حركت براى تحريك عضوى از بدن و مانند آن .
النَّصَب ( به فتح نون و فتح صاد بى نقطه و باء يك نقطه ) : آزار كشيدن . الاحْتِيَال : فكر در تدبير كارى . الْمُدَارَاة ( به فتح همزهء لام الفعل ) : دفع ضرر دشمن . الْمَكْر ( به فتح ميم و سكون كاف ) : بازى دادن .
و الْمَقْهُور تا آخر ، معطوف است بر يَقْهَرُ تا آخر . مُلْبَس ( به باء يك نقطه و سين بى نقطه ) به صيغهء اسم مفعول باب افعال است . الْإِلْبَاس : چسبانيدن چيزى به چيزى ، چنانچه از آن جدا نشود .
الذُّلّ مرفوع و نايب فاعل است . لِفَاعِلِهِ متعلّق به « ذُلّ » است اگر ضمير « لِفَاعِلِهِ » راجع به « جَميع » است ، پس « فَاعل » اين جا به معنى « خَالِق » است . و اگر راجع به مصدر « خَلق » است ، پس مراد ، فاعلِ حقيقى است .
و قِلَّة معطوف است بر « الذُّلّ » . الْقِلَّة ( به كسر قاف ، مصدر باب « ضَرَبَ » : كوچكى ؛ و تعديهء آن به لام ، به اعتبار تضمين معنى انقياد و قبول است .
در اكثر نسخ به جاى وَقِلَّةٌ لِمَا أَرَادَ بِهِ چنين است : « وَقِلَّةُ الامْتِنَاعِ لِمَا أَرَادَ بِهِ » ؛ و بنابراين « قِلَّة » به معنى انتفاء است . و بر هر تقدير ، ظرف در « لِمَا » متعلّق به « قِلَّة » است .
ضمير مستترِ مرفوع در « أَرَادَ » راجع به فاعل است . و ضمير منصوبِ محذوف ، راجع به « مَا » است . و ضمير « بِهِ » راجع به « جَميع » است .
جملهء لَمْ يَخْرُجْ بيانِ « ذُلّ » و « قِلّة » است . و ضمير مستتر ، راجع به « جَميع » است . مِنْهُ متعلّق به « لَمْ يَخْرُجْ » است . و ضمير ، راجع به الباس ذُلّ و « قِلّة » است .
طَرْفَة منصوب و نايبِ ظرف زمان است . أَنْ يَقُولَ لَهُ « كُنْ » فَيَكُونُ استشهاد به آيت
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : + / « الامتناع » .