فَقَوْلَكَ ، منصوب است . تفسير « وَاحِد » در دفع اشكال دوم شده ، پس مقصودِ سائل ، طلبِ تفسير لَطِيف است به روشى كه حصر آن نيز در اللَّه تعالى ظاهر شود .
لِلْفَصْلِ ، اشارت است به اين كه جنسِ « لُطْف » مشترك معنوى است . و لُطْف ، مقيَّد به فصلِ مخصوصِ اللَّه تعالى است . مشارٌ اليه ذلِكَ ، فَصْل است .
يعنى : گفتم كه : قربانت شوم ! زدودى غم را از من - زُداياد اللَّه تعالى غم را از تو - پس گفتنِ تو را در كلام سابق كه : « اللَّطِيفُ الْخَبِير » تفسير كن آن را براى من ، چنانچه تفسير كردى « الْوَاحِد » را ؛ چه به درستى كه من مىدانم كه نوعِ نازكىِ اللَّه تعالى ، بر خلافِ نوعِ نازكىِ خلق اوست ، به سبب انضمام فصل ؛ ليك اين قدر هست كه من دوست مىدارم كه توضيح كنى آن فصل را براى من .
اصل : فَقَالَ : « يَا فَتْحُ ، إِنَّمَا قُلْنَا : اللَّطِيفُ ؛ لِلْخَلْقِ اللَّطِيفِ ، لِعِلْمِهِ « 1 » بِالشَّيْءِ اللَّطِيفِ ، أَ وَلَا تَرى - وَفَّقَكَ اللَّهُ وَثَبَّتَكَ - إِلى أَثَرِ صُنْعِهِ فِي النَّبَاتِ اللَّطِيفِ وَغَيْرِ اللَّطِيفِ ؛ وَمِنَ الْخَلْقِ اللَّطِيفِ ، وَمِنَ الْحَيَوَانِ الصُّغَارِ ، وَمِنَ الْبَعُوضِ وَالْجِرْجِسِ ، وَمَا هُوَ أَصْغَرُ مِنْهَا مَا لَايَكَادُ تَسْتَبِينُهُ الْعُيُونُ ، بَلْ لَايَكَادُ يُسْتَبَانُ - لِصِغَرِهِ - الذَّكَرُ مِنَ الْانْثى ، وَالْحَدَثُ الْمَوْلُودُ مِنَ الْقَدِيمِ » .
شرح : حصرِ مفهوم از إِنَّمَا ، حقيقى نيست ، به قرينهء آنچه مىآيد در حديث دوّمِ اين باب كه : « وَأَمَّا اللَّطِيف » تا آخر . پس نسبت به معانىِ لُطف در مخلوقات است .
الْخَلْق : آفريدن ، و آفريده شده . لِعِلْمِهِ ، متعلّق به لِلْخَلْق است ، يا بدل لِلْخَلْق است .
همزه ، براى استفهام است . و واو ، براى عطف بر جملهاى است مقدّر . پس تقدير اين است كه : « أَ لَاتَرى إِلى أَثَرِ صُنْعِهِ فِي السَّموَاتِ وَالْأَرْضِ وَ لَاتَرى » تا آخر .
وَمِنَ الخَلْق ، عطف است بر فِي النَّبَاتِ ، براى اشارت به اين كه مراد اين جا بيانِ دو قسم اثر لطفِ اللَّه تعالى است ؛ قسم اوّل : افعال خودش ، مثل نباتات . و قسم دوم :
افعالى كه صادر مىشود از مخلوقاتش به تدبير او ، مثل افعال روح انسان و مانند آن .
پس مراد به الْخَلْقِ اللَّطِيفِ ، روح انسان است .
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : « ولعلمه » .