باب پانزدهم بَابُ حُدُوثِ الْأَسْمَاءِ
اصل : شرح : الْحُدُوث : به هم رسيدن چيزى بعد از نبودن ؛ به اين معنى كه زمان كَوْنِ آن چيز در جانب مبدأ ، منقطع باشد . و مراد به « كَوْن » اين جا ، كَوْنِ فِي نَفْسِهِ است كه اعمّ از كَوْنِ ذهنى و كَوْن خارجى است ، بنا بر اين كه اطلاق لفظ « كَوْن » بر كَوْنِ رابطى به عنوانِ مَجاز است .
الْأَسْمَاء ( جمع اسم ) : نشانها . و مراد اين جا ، قدر مشترك ميان الفاظى و ميان مفهوماتِ الفاظى است كه در فاعل عالَم استعمال مىكنند ، مثل لفظ اللَّه و الرحمان و الرحيم . و مراد به مفهومِ لفظ اين جا ، مَوْضُوعٌ لَهِ آن است اگر حقيقت باشد و مُسْتَعْمَلٌ فِيهِ آن است اگر مجاز باشد ؛ پس اگر آن لفظ ، جامدِ محض باشد ، مفهوم آن ، عين ذات است . و اگر مشتقّ يا مانند مشتقّ باشد ، ذات ، خارج است از مفهوم آن .
و اثبات حدوث اسما به اعتبار كَوْنِ آنها فِي أَنْفُسِهَا - در ذهن يا در خارج - منافات ندارد با قِدَم آنها ، به اعتبار محضِ كَوْنِ رابطى كه گذشت در حديث ششم بابِ دوم در شرح : « لِأَنَّا لَمْ نُكَلِّفُ غَيْرَ مَوْهُومٍ » « 1 » .
و اين باب ، براى ابطال مذهب حشويّه است كه ايشان را اشاعره نيز مىنامند ، كه اللَّه را عَلَمِ شخصى او مىشمرند . صاحب قاموس گفته : « أَلِهَ إِلَاهَةً وَالُوهَةً وَالُوهِيَّةً : عَبَدَ عِبَادَةً . وَمِنْهُ لَفْظُ الْجَلَالَةِ ، وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَلى عِشْرِينَ قَوْلًا ذَكَرْتُهَا فِي الْمَبَاسِيطَ وَأَصَحُّهَا [ أَنَّهُ ] عَلَمٌ غَيْرُ مُشْتَقّ » « 2 » .
هامش
( 1 ) . الكافي ، ج 1 ، ص 83 ، ح 6 .
( 2 ) . القاموس المحيط ، ج 4 ، ص 280 ( أله ) .