اصل : وَصِفَاتُ الذَّاتِ يُنْفى « 1 » عَنْهُ بِكُلِّ صِفَةٍ مِنْهَا ضِدَّهَا ؛ يُقَالُ : حَيٌّ وَعَالِمٌ وَسَمِيعٌ وَبَصِيرٌ وَعَزِيزٌ وَحَكِيمٌ ، غَنِيٌّ ، مَلِكٌ ، حَلِيمٌ ، عَدْلٌ ، كَرِيمٌ ؛ فَالْعِلْمُ ضِدُّهُ الْجَهْلُ ، وَالْقُدْرَةُ ضِدُّهَا الْعَجْزُ ، وَالْحَيَاةُ ضِدُّهَا الْمَوْتُ ، وَالْعِزَّةُ ضِدُّهَا الذِّلَّةُ ، وَالْحِكْمَةُ ضِدُّهَا الْخَطَأُ ، وَضِدُّ الْحِلْمِ الْعَجَلَةُ وَالْجَهْلُ ، وَضِدُّ الْعَدْلِ الْجَوْرُ وَالْظُّلْمُ .
شرح : در اين فقره ، قسم سوم از سه قسم ديگرِ مَا بِهِ الامْتِياز ميان صفات فعل و صفات ذات مذكور است و حاصلش اين است كه : هر صفتى كه مستلزمِ نفى ضدّش است ، از صفات ذات است ، هر چند كه مستلزم نفى نقيضش نباشد . و ماسواى آن ، صفت فعل است .
الْعَدْل : حكم به حق در ديوان ، و توسّط ميان افراط و تفريط در افعال . الْجَهْل : نادانى ، و ناخردمندى .
الْحِكْمَة ( به كسر حاء و سكون كاف ) : راست گفتارِ درست كردار بودن . الْخَطَأ ( به فتح خاء با نقطه و فتح طاء بى نقطه و همزه ؛ و گاهى به الف ممدوده مىباشد ) : ناراستى در گفتار يا كردار . الْحِلْم ( به كسر حاء بى نقطه و سكون لام ) : گذرانيدنِ بى ادبى . الْعَجَلَة ( به فتح عين بى نقطه و فتح جيم ) : تعجيل در انتقام .
يعنى : و صفات ذات ، نفى كرده مىشود از اللَّه تعالى به اثبات هر صفتى از آنها ضدّ آن صفت بِالْكُلِّيَّه . بيانِ اين آن كه گفته مىشود كه : اللَّه تعالى زنده است و داناست و شنواست و بيناست و عزيز است و حكيم است ، بى نياز است ، پادشاه است ، گذرانندهء بى ادبىها است ، به غايت عادل است ، كريم است . بيانِ اين آن كه : به دانايى ، ضدّ آن كه نادانى است ، نفى كرده مىشود بِالْكُلِّيَّه . و به قدرت ، ضدّ آن كه عجز است ، نفى كرده مىشود بِالْكلّيّه . و به حيات ، ضدّ آن كه موت است ، نفى كرده مىشود بِالكلّيّه . و به عزّت ، ضدّ آن كه خوارى است ، نفى كرده مىشود بالكلّيّه . و به حكمت ، ضدّ آن كه خطاست ، نفى كرده مىشود بالكلّيّه . و به حلم ، ضدّ آن كه تعجيل و ناخردمندى است ،
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : « تَنفي » .