فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : « هُوَ الْعِقَابُ يَا عَمْرُو ؛ إِنَّهُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ زَالَ مِنْ شَيْءٍ إِلى شَيْءٍ ، فَقَدْ وَصَفَهُ صِفَةَ مَخْلُوقٍ ، وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالى لَايَسْتَفِزُّهُ شَيْءٌ ؛ فَيُغَيِّرَهُ » .
شرح : يَسْتَفِزّ ( به فاء و تشديد زاء با نقطه ) مأخوذ است از « فَزَازَة » به فتح فاء ، كه مصدر بابِ « ضَرَبَ » است ؛ به معنى افروختگى و از جا درآمدن . فَيُغَيِّرَهُ ( از باب تفعيل ) منصوب است .
يعنى : روايت است از بعضِ ياران ما ، گفت كه : بودم در مجلس امام محمّد باقر عليه السلام وقتى كه داخل شد بر او عمرو بن عبيد - كه رئيس معتزله است - پس گفت امام را كه :
قربانت شوم ، قول اللَّه تعالى در سورهء طه كه : و هر كه فرود آمد بر او غضب من ، پس به تحقيق افتاد در هلاكت ؛ چيست آن غضب ؟
پس گفت امام عليه السلام كه : آن غضب ، عقاب است ، نه كيفيّتى ، مانند صفتى كه در آدمى مىباشد اى عمرو ! به درستى كه هر كه گمان برده كه اللَّه تعالى زائل مىشود از كيفيّتى سوى كيفيّتى ديگر ، پس بيانِ او كرده بيانى كه مخلوق را كنند - توضيح اين مىشود در حديث آينده - و به درستى كه اللَّه - عَزَّ وَ جَلَّ - از جا درنمىآورد او را چيزى ، پس تغيير دهد او را .
[ حديث ] ششم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَمْرٍو ] عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ :
فِي حَدِيثِ الزِّنْدِيقِ - الَّذِي سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام - فَكَانَ مِنْ سُؤَالِهِ : أَنْ قَالَ لَهُ :
فَلَهُ رِضاً وَسَخَطٌ ؟ فَقَالَ لَهُ « 1 » أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام : « نَعَمْ ، وَلكِنْ لَيْسَ ذلِكَ عَلى مَا يُوجَدُ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ ؛ وَذلِكَ أَنَّ الرِّضَا حَالٌ تَدْخُلُ عَلَيْهِ ، فَتَنْقُلُهُ مِنْ حَالٍ إِلى حَالٍ ؛ لِأَنَّ الْمَخْلُوقَ أَجْوَفُ ، مُعْتَمِلٌ ، مُرَكَّبٌ ، لِلْأَشْيَاءِ فِيهِ مَدْخَلٌ ، وَخَالِقُنَا لَا مَدْخَلَ لِلْأَشْيَاءِ فِيهِ ؛ لِأَنَّهُ وَاحِدٌ : وَ أَحَدِيُّ الذَّاتِ ، وَ أَحَدِيُّ الْمَعْنى ؛ فَرِضَاهُ
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : - / « له » .